« Ìàéÿ »

Òîì 3: « Öâ¸ðäûÿ ðýê³, ìàðìóðîâû âåöåð »

Ãëàâà 17

Йолка прыцягнула Андрэя ў Кхумджунг, прапанаваўшы пакуль папрацаваць тут. Намчэ - буйны па непальскіх мерках горны пасёлак, ляжаў унізе ў гадзіне шляху. Там адлежваліся і акліматызоўваліся турысты, там было шумна і пярэста, а Кхумджунг, які ляжаў на вышыні трох тысяч метраў ля горнай чары, здаваўся ціхай гаванню, куды турысты калі і заходзілі, то ненадоўга і транзітам. У цэнтры пасёлка была непальская школа-інтэрнат - невялікая вытаптаная пляцоўка, вакол яе - аднапавярховыя хаткі, больш падобныя да баракаў, і ўсё гэта абгароджана плотам. Дзеці, адабраныя для навучання на "Курсах", былі ў асноўным з бліжэйшых і не вельмі вёсак, і жылі яны ў асобным катэджы на тэрыторыі школы. Урокі ў іх былі асобныя ад усіх, а жыццё - сумеснае. Гэта, з аднаго боку, дазваляла навучаць іх па сваёй праграме, а з іншага боку атрыманыя на курсах веданні яны тут жа разносілі, як вецер насенне, па ўсіх астатніх дзецях у меру іх цікавасці.

- Менгес. - Прадставіла яму Йолка сухарлявага чалавека ростам трохі вышэй за сярэдні, з разумнымі, нават, мабыць, вельмі разумнымі і спакойнымі вачамі, у якіх дзіўным чынам нібы плёскалася энергія і рашучасць.

- Андрэй.

- Чым ты гэтым разам хочаш займацца з дзецьмі? - Спытала Йолка.

Яны сядзелі на дашчанай падлозе ў пакоі, які праз гадзіну павінен быў запоўніцца дзецьмі і стаць для іх вучэбным класам.

- Я падумаў… аб гісторыі, - амаль нечакана для самога сябе вымавіў Андрэй. - Фізіка, хімія, біялогія, генетыка, матэматыка, шахматы, я ўсё гэта ўжо спрабаваў, гэта ўсё бліжэй да дакладных навук, а вось здолеў бы я выкладаць гісторыю? Ніколі не адчуваў у сабе гуманітарыя, але за апошнія пару месяцаў я захлёбваючыся прачытаў два дзесятка кніг па гісторыі. Вядома, мала што засталося ў галаве, але затое стварылася некаторае агульнае ўяўленне.

- Баюся, што двух дзесяткаў кніг будзе замала…, - з сумненнем вымавіла Йолка.

- Не, ну гэта не ўсё, што я чытаў з гісторыі за сваё жыццё, я шмат чытаў і раней, прачытаў мусіць каля двухсот кніг, проста раней гэта было неяк… без энтузіязму, а цяпер менавіта стала вельмі цікава - разбірацца, супастаўляць.

- Якую тэму ты хацеў бы распавесці дзецям? - Спытаў Менгес. Голас яго апынуўся мяккім і моцным адначасова.

- Хачу распавесці пра тое, як здаралася станаўленне амерыканскай цывілізацыі, як узнікалі першыя гарады, пра "Мэйфлауэр", пра бацькоў-заснавальнікаў і іх прынцыпы, пра Пенна і Брэдфорда…

- І пра індзейцаў таксама? - Гэтак жа мякка спытаў Менгес, але ў яго пытанні ўжо адчуўся нейкі падтэкст.

- Пра індзейцаў? - Не зразумеў Андрэй.

Йолка сядзела і чамусці ўсміхалася, нібы прадчуваючы забаўку.

- Так, пра індзейцаў, таксама распавядзеш? Пра тое, як яны жылі да прыходу еўрапейцаў і як сталі жыць потым і чаму?

- Ну…, я не ведаю, ну можна і аб гэтым распавесці, толькі я пакуль не бачу, чым гэта цікава, хаця чаму б і не! Апавяданні пра індзейцаў могуць быць цікавыя дзецям.

- Могуць, - пагадзіўся Менгес. - Апавяданні пра хвалебную і дружную сям'ю савецкіх народаў таксама дзецям могуць быць цікавыя, і пра Паўліка Марозава, і пра гераічную барацьбу адважных і добрых камісараў са злымі плахішамі-буржуінамі - усё гэта можа быць цікавым.

- А ты нядрэнна ведаеш рускі фальклор, - засмяяўся Андрэй.

- Вось менавіта, "фальклор", - незразумела з чым пагадзіўся Менгес, - а ты вядзеш размову пра гісторыю, вось мне і цікава, як жа ты сабраўся яе выкладаць, калі сам нічога аб ёй не ведаеш.

- Дык гэтак ж, як я распавядаў аб генетыцы - адчыняю "Падручнік XXV стагоддзя", напрыклад, разбіраюся сам, што-нішто яшчэ гляджу ў інтэрнэце, і…

- Генетыка - гэта навука, - перабіў яго Менгес. - А гісторыя?

- Гісторыя… таксама навука.

- Няўжо? А па-мойму, не.

- Дзіўна, а што ж гэта тады??

- Прастытутка.

- Я не разумею, - паматаў галавой Андрэй. - Чаму прастытутка?

- Таму што гісторыю пішуць тыя, хто выконвае тую ці іншую палітычную замову. Узяць напрыклад вашу Расею. Сто гадоў вам укаранялі фантастычныя казкі пра рэвалюцыю і другую сусветную. І сто гадоў сотні мільёнаў людзей вешалі на свае купчастыя вушы гэтыя журавіны. А што апынулася? Апынулася, што ўсё гэта казкі - з пачатку і да канца. З'явіўся Віктар Сувораў і скончыліся казкі, пачаўся рэвізіянісцкі рух, як яго ні душылі, і праз дваццаць гадоў людзі высвятлілі, што праўды ў савецкай гісторыі было роўна нуль адсоткаў.

- З гэтым я згодзен, тут усё зразумела - камуністы стваралі легенды, якія апраўдваюць іх дыктатуру, перапісвалі гісторыю, але іх час прайшоў, і нам усё ж атрымалася пазнаць праўду.

- Атрымалася, але ці ўсю? - З сумненнем вымавіў Менгес? - Калі рэвізіянізм пачаўся, то наколькі далёка ён зайшоў? Ці чуў ты дзе-небудзь, што Нюрнбергскі працэс - запар фарс і злачынства супраць самой ідэі правасуддзя?

- Чуў, але неяк так, нічога пэўнага…

- Вядома, таму што палітычны істэблішмент Еўропы і Амерыкі дагэтуль не хоча прызнаць праўду. А ты пачытай артыкулы… ну напрыклад такіх людзей, як Марк Вэбер, Юрген Граф, Рычард Харвуд, Дэвід Дзюк, Рос Грэната, Рональд Ленард, Майкл Харві, Рожэ Гародзі, і ты зразумееш - наколькі далёкая праўда ад таго, што мы маем цяпер у якасці "прызнанай гісторыі".

- Добра, я дапушчаю, што і цяпер мы не ўсё яшчэ ведаем і многае ведаем скажона, але я ж не кажу аб сучаснай гісторыі, я кажу аб гісторыі вельмі далёкай, гэта ж падстава амерыканскай цывілізацыі, там жа нічога не можа быць скажонае.

- Чаму?

- Як чаму?

- Ну так, чаму? - Працягваў схіляць у свой кірунак Менгес.

- Ну таму што гэта было аж трыста гадоў назад, і таму што там на самой справе і хаваць і скажаць не было чаго…

- Не было чаго?

- Не было чаго.

- Адкуль ты ведаеш?

- Ну…

- Адтуль жа ты гэта і ведаеш - з амерыканскіх жа крыніц, з іх гераічных эпасаў, якія ўсхваляюць нібы гераічнае ж мінулае нацыі. Савецкім людзям складана было растацца з верай у справядлівую айчынную вайну? У справядлівасць "вялікай" рэвалюцыі? Складана. А як ты думаеш - ці лёгка будзе чатыромстам мільёнам амерыканцаў растацца з іх уласным фетышызаваным і ідалізаваным выдуманым гераічным мінулым?

- Выдуманым? Але не выдуманы ж Лінкольн і Вашынгтон, не выдуманыя ж "Дэкларацыя незалежнасці" і…

- Не, не выдуманыя. - Пагадзіўся Менгес. - Проста яны паднесеныя так, нібы вісяць у вакууме, нібы з гэтага і складалася гісторыя Амерыкі, а складалася яна не з дэкларацый, а з рэальных учынкаў, рэальнага генацыду ў тым ліку.

- Генацыду? Я не разумею. Ты маеш на ўвазе індзейцаў.

- Я маю на ўвазе іх. Ты ведаеш - колькі індзейцаў было ў Амерыцы, калі пачалося актыўнае перасяленне еўрапейцаў, гэта значыць да канца васемнаццатага стагоддзя?

- Не. Мільёнаў сорак-пяцьдзесят.

- Сто пяцьдзесят. А колькі іх засталося да канца дваццатага стагоддзя?

- Мільёнаў дзесяць?

- Чатырыста тысяч. Куды ж дзеліся астатнія?

- Мммм… не ведаю.

- Але ты ж неяк тлумачыў сабе гэты факт - ты лічыў, што іх было пяцьдзесят мільёнаў, а праз дзвесце гадоў, гэта значыць пасля таго, як яны дзвесце гадоў пладзіліся і развіваліся, іх засталося… дзесяць мільёнаў? І як ты сабе тлумачыў - куды дзелася сорак мільёнаў і ўсё іх двухсотгадовае нашчадства?

- Я неяк аб гэтым не думаў.

- Вось менавіта. Калі правільна прамыць мазгі, то людзі нават "неяк і не думаюць". Ну а як ты цяпер можаш растлумачыць - куды дзяваліся сто пяцьдзесят мільёнаў індзейцаў? Ды яшчэ і са ўсім іх патэнцыйным двухсотгадовым нашчадствам?

- Ты лічыш, што… што амерыканцы іх папросту… забілі?

- Не ўсіх. Некаторых забілі, прычым не толькі з агнястрэльнай зброі, але і звяртаючыся да прыёмаў біялагічнай вайны. Напрыклад, дарачы індзейцам коўдры, прасякнутыя тым, што заставалася ад хворых воспай. Учыняючы масавыя "вакцынацыі", якія былі ні чым іншым, як масавым заражэннем крыві. Знішчаючы харчовую базу індзейцаў. Напрыклад бізонаў налічалася ў тыя гады прыкладна столькі ж - каля ста пяцідзесяці мільёнаў. А ведаеш, колькі засталося да канца дзевятнаццатага стагоддзя?

- Не.

- Трыццаць дзевяць.

- Гэта значыць было забіта… каля трох чвэрцяў! Але гэта ж, магчыма, было проста следствам насельніцтва, якое павялічвалася і якому бракавала…

- Ты не зразумеў. - Менгес усміхнуўся. - Я не сказаў "трыццаць дзевяць мільёнаў", я сказаў - "трыццаць дзевяць".

- А…!! Ачмурэць…

- І забівалі іх не для пражытка. За скальп індзейца плацілі суму, эквівалентную цяперашнім дваццаці тысячам даляраў. Як ты думаеш, да чаго гэта прывяло, калі ўлічыць, што з Еўропы ў Амерыку высылалі першым чынам злачынцаў? Гэта прывяло да разні, бо можна было хутка ўзбагаціцца.

- Але ж індзейцы і самі здымалі скальпы…

- Ты гэта па мастацкіх фільмах ведаеш?

- Увогуле, так…

Мастацкія фільмы - гэта не крыніца інфармацыі, мне здаецца гэта і дзіця павінен разумець. Вось напрыклад ёсць выдатны пісьменнік - Робер Мерль. Напісаў некалькі выдатных мастацкіх кніг, і сярод іх - "Смерць - маё рамяство" - нібы споведзь Рудольфа Гесса, манаха Асвенцыма. Усім добрая кніжка, акрамя аднаго - будуецца яна цалкам на паказаннях самога Гесса, якія былі выбітыя з яго жорсткімі катаваннямі, і якія катэгарычна супярэчаць гістарычнай праўдзе, а голас гэтых вось гісторыкаў-"рэвізіяністаў", якія выкрываюць гэтыя факты, да Мерля не дайшоў. Кніга атрымалася добрая, але гістарычнай каштоўнасці ў ёй - нуль. Тое ж і з індзейцамі. Скальпы адзін з аднаго здымалі яшчэ з шаснаццатага стагоддзя менавіта еўрапейцы, шатландцы або ірландцы - цяпер сапраўды сказаць не магу. І калі індзейцам англічане сталі плаціць за скальпы іспанцаў і французаў, а іспанцы ў сваю чаргу плацілі індзейцам за скальпы англічан, то разня і пайшла, але ці трэба вінаваціць у гэтым індзейцаў у большай ступені, чым саміх "носьбітаў культуры"?

Андрэй, завалены інфармацыяй, маўчаў.

- Або ўзяць Дзень Падзякі - старое добрае амерыканскае свята, з якім звязана столькі традыцый. Ці лёгка будзе амерыканцам пазнаць, што лубачная версія яго паходжання катэгарычна расходзіцца з гістарычнай праўдай?

- Я трохі чытаў аб гэтым. Першыя перасяленцы прыбытку на "Мэйфлауэре" і заснавалі Плімуцкую калонію. Іх першая зіма была вельмі суровая, але дзякуючы дапамозе мясцовых індзейцаў яны здолелі атрымаць збожжа новых культур і ў першы жа год атрымалі нечакана вялікі ўраджай, і ў гонар гэтага…

- Досыць, - перапыніў яго Менгес. - Вось менавіта - "нечакана вялікі". Ну дык я скажу табе - чаму ён быў "нечакана вялікім" - таму што ніякія індзейцы ніякім пасяленцам не дапамагалі. А прыйшлі гэтыя пасяленцы на землі індзейцаў, і разрабавалі іх склады, знішчылі іх пасёлкі, прычым дзяцей і жанчын замыкалі ў свіраны і спальвалі жыўцом, і ўсякі хлопчык старэйшы за дзесяць гадоў павінен быў быць забіты, а пакінутых у жывых прадавалі ў рабства. Адгэтуль і "нечакана багаты ўраджай". І з тых часоў гэты пачатак масавага, не маючага аналагаў у гісторыі генацыду добрыя амерыканцы цёпла святкуюць у крузе сям'і. І ўяві сабе - як абурыцца ўсё амаль паўмільярднае насельніцтва краіны, калі гэтая праўда пачне вылазіць на паверхню, вось і робіцца ўсё магчымае, каб гэтая інфармацыя не распаўсюджвалася.

- Гэта значыць гэта нейкія сакрэтныя дадзеныя?

- Не. Яны не сакрэтныя, іх можа знайсці любы, проста яны існуюць як бы ў вузкай гістарычнай лабараторыі, і не выходзяць вонкі, а калі хто з абывацеляў нешта такое дзесьці прачытае, дык адмахнецца і палічыць за лепшае забыцца. А вось яшчэ - напэўна ты ведаеш, што індзейцы былі дзікія і адсталыя, а еўрапейцы - разумныя і прагрэсіўныя, яны няслі святло дэмакратыі і прагрэсу, дакладна?

- У цэлым… так, так я і думаю, а няўжо не?

- Можа быць і так. Калі мерацца стрэльбамі і іншымі тэхналогіямі, тут еўрапейцы бясконца далёка наперадзе, але ж ты не станеш вымяраць асобасную якасць чалавека, абапіраючыся на тое, наколькі сучасны ў яго пісталет і кампутар? Гэтак жа і з культурамі - не будзем вымяраць іх велічыню або нікчэмнасць тымі механічнымі прыладамі, якія яны ўмудрыліся зрабіць. Давай ты ацэніш сам - наколькі прымітыўнымі былі індзейцы.

Менгес адкрыў свой міні-заплечнік і дастаў з яго ноутбук. Пакапаўшыся ў ім з хвіліну, ён перадаў яго Андрэю.

- Вось гэта - тэкст зваротнага паслання індзейскага правадыра Сіэтла, які ён паслаў у 1854 тагачаснаму прэзідэнту Амерыкі. Прачытай.

Андрэй узяў ноутбук і прачытаў наступнае:

 

"Вялікі Правадыр з Вашынгтона апавяшчае, што жадае купіць нашу зямлю. Вялікі Правадыр таксама пасылае нам вестку сяброўства і добрай волі.

Ён вельмі добры, бо мы ведаем, што наша сяброўства - занадта малая плата за яго размяшчэнне. Аднак мы абдумаем Вашу прапанову, бо разумеем, што калі не прадамо зямлю, бледнатвары прыйдзе са стрэльбамі і адбярэ яе сілай.

Як вы зможаце купіць неба ці цеплыню землі? Гэтая думка нам незразумелая. Калі мы не распараджаемся свяжосцю паветра і ўсплёскамі вады, то як вы можаце купіць іх у нас?

Для майго народа кожная пядзя гэтай зямлі святая. Кожная зіготкая хваёвая шышка, кожны пяшчаны бераг, кожны жмуток смугі ў цёмным лесе, кожная паляна і кожная мошка - усе яны святыя для памяці і пачуццяў майго народа. Сок, які бяжыць у ствалах дрэў, нясе ў сабе памяць чырванаскурых.

Уступіўшы на шлях сярод зорак, нябожчыкі бледнатварыя забываюць краіну свайго нараджэння. Нашы нябожчыкі ніколі не забываюць гэтай выдатнай зямлі, бо яна - маці чырванаскурых. Мы - частка гэтай зямлі, і яна частка нас саміх. Духмяныя кветкі - нашы сёстры, алень, конь, вялікі арол - нашы браты.

Горныя вяршыні, сакавітыя лугі, цёплае цела мустанга і чалавек - усе яны адна сям'я.

Калі Вялікі правадыр з Вашынгтона кажа, што хоча купіць у нас зямлю, ён патрабуе ад нас занадта многага. Вялікі правадыр апавяшчае, што ён пакіне нам месца, каб мы жылі ў выгодзе.

Ён стане нам бацькам, а мы станем яго дзецьмі. Але ўсё не так проста, бо для нас гэтая зямля - святая.

Гэтая зіготкая вада, якая бяжыць у ручаях і рэках, - не проста вада, а кроў нашых продкаў. Калі мы прадамо вам зямлю, вы павінны памятаць, што яна святая. Вы павінны вучыць сваіх дзяцей таму, што яна святая, і любы падманлівы водбліск у чыстых водах азёр распавядае аб справах жыцця і памяці майго народа. Цурчанне вады - гэта голас бацькі майго народа. Рэкі - нашы браты, яны супакойваюць нашу смагу. Рэкі пераносяць нашы каноэ і кормяць нашых дзяцей. Калі мы прадамо вам зямлю, вы павінны памятаць і вучыць вашых дзяцей, што рэкі - нашы браты і вашы браты; і надалей вы павінны ставіцца да рэк з той жа дабрынёй, з якой ставіцеся да свайго брата.

Чырванаскуры заўсёды адыходзіў перад ідучым наперад бледнатварым, як горная смуга адыходзіць перад ранішнім сонцам. Але прах нашых бацькоў святы. Іх дом - святыя месцы, і таму гэтыя груды, дрэвы і ўчасткі зямлі сталі для нас святымі. Мы ведаем, што бледнатвары не прымае нашых думак. Для яго адзін участак зямлі нічым не адрозніваецца ад другога, бо ён - чужынец, які прыходзіць уначы і бярэ ад зямлі ўсё, што захоча. Для яго зямля не брат, а вораг, і ён ідзе наперад, заваёўваючы яе. Ён пакідае долы бацькоў ззаду, але гэта яго не турбуе. Ён выкрадае зямлю ў сваіх дзяцей, але гэта яго не турбуе. Ён забывае аб долах бацькоў і аб правах сваіх дзяцей. Ён ставіцца да сваёй маці-зямлі і да свайго брата-неба як да рэчаў, якія можна купіць, абрабаваць і прадаць, як авечку або яркія каралі. Яго прагнасць пажырае зямлю і пакідае за сабой пустыню.

Я не разумею… Нашы думкі адрозныя ад вашых. Відовішча вашых гарадоў - боль для погляду чырванаскурага. Магчыма, што так здараецца таму, што чырванаскурыя - дзікуны, і яны многага не разумеюць. У гарадах бледнаскурага няма цішыні. У іх няма такога месца, дзе можна паслухаць, як увесну распускаюцца пупышкі, як шамацяць крылы казурак. Магчыма, што я проста дзікун і многага не разумею. Мне здаецца, што шум толькі абражае слых. Няўжо гэта жыццё, калі чалавек не можа ўчуць адзінокі крык блукаючага агеньчыка або начную спрэчку жаб ля сажалкі? Я - чырванаскуры, я многага не разумею. Індзейцы любяць мяккае гучанне ветра над водамі сажалкі, пах гэтага ветра, амытага паўдзённым дажджом і прасякнутага водарам хваёвай смалы.

Для чырванаскурага паветра - скарб, бо адным (ім) дыхае ўсё жывое: і звер, і дрэва, і чалавек дыхаюць адным дыханнем. Бледнатвары не заўважае паветра, якім дыхае. Ён не адчувае смуроды, як чалавек, які памірае ўжо шмат дзён. Але калі мы прадамо вам сваю зямлю, вы павінны памятаць, што для нас паветра - скарб, што паветра дзеліцца сваім духам са ўсім жывым.

Той вецер, які ўдыхнуў дыханне ў нашых дзядоў, прымае іх апошні ўздых. І гэты вецер напоўніць духам жыцці нашых дзяцей. Калі мы прадамо вам сваю зямлю, вы павінны трымацца ўбаку ад яе і ставіцца да яе як святой, як да таго месца, куды нават бледнатвары зможа прыйсці, каб адчуць смак ветра, салодкі ад лугавых колераў.

Мы абдумаем вашу прапанову купіць нашу зямлю. Калі мы вырашым прыняць яе, я пастаўлю адну ўмову: бледнатвары павінен адносіцца да жывёл гэтай зямлі як да сваіх братоў. Я - дзікун, я не магу думаць інакш. Я бачыў тысячы мёртвых бізонаў у прэрыях - іх пакінуў бледнатвары, які страляў з цягніка, які праходзіў міма. Я - дзікун, і я не магу зразумець, як жалезны конь, які дыміць, можа быць важнейшы за бізона, якога мы забіваем, толькі апынуўшыся на краі гібелі. Што будзе з чалавекам, калі не стане звяроў? Калі ўсе звяры загінуць, людзі памруць ад поўнай адзіноты духу. Што б ні здарылася з жывёламі, гэта здараецца і з чалавекам. Усё ўзаемазлучана.

Вы павінны вучыць сваіх дзяцей таму, што зямля ля іх ног - прах нашых продкаў. Тады яны будуць пачытаць гэтую зямлю і распавядаць сваім дзецям, што ў зямлі крыюцца жыцці нашага роду. Вучыце сваіх дзяцей таму, чаму вучым сваіх дзяцей мы, а мы кажам ім, што зямля - наша маці. Што б ні здарылася з зямлёй, гэта здараецца і з яе дзецьмі. Калі чалавек плюе на зямлю, ён плюе ў самога сябе.

Вось што мы ведаем: не зямля прыналежыць чалавеку, а чалавек прыналежыць зямлі. Вось што мы ведаем: усё ў свеце ўзаемазлучана, як кроў, якая аб'ядноўвае цэлы род. Усё ўзаемазлучана.

Што б ні здаралася з зямлёй, гэта здараецца і з яе дзецьмі. Не чалавек пляце павуцінне жыцця - ён толькі адна нітка ў ім. Калі ён робіць нешта з павуціннем, то робіць гэта і самім сабой.

І ўсе ж мы абдумаем вашу прапанову сысці ў тую рэзервацыю, якую вы прыгатавалі для майго народа. Мы будзем жыць убаку ад вас, мы будзем жыць спакойна. Не так ужо важна, дзе мы правядзем астатак сваіх дзён. Нашы дзеці ўжо бачылі сваіх бацькоў зняважанымі паражэннем. Нашы ваяры ўжо адчулі сорам. Пасля паражэння іх жыццё ператварылася ў бяздзейнасць, і яны губяць свае целы салодкай ежай і моцнымі напоямі. Не так ужо важна, дзе мы правядзем астатак сваіх дзён. Іх засталося не так шмат. Толькі некалькі гадзін, усяго некалькі зім, і не застанецца ні аднаго сына вялікіх плямёнаў, якія калісьці так любілі гэтую зямлю і якія цяпер бадзяюцца малымі групамі ў лясах. Ніхто не зможа аплакваць той народ, які калісьці быў гэтак жа магутны і поўны надзей, як ваш. Навошта ж мне аплакваць смерць свайго народа? Племя - гэта ўсяго толькі людзі, нічога больш. Людзі прыходзяць і сыходзяць як марскія хвалі.

Нават бледнатвары, чый Бог ідзе побач і кажа з ім, як сябар, не можа пазбегнуць усеагульнага лёсу. У выніку, быць можа, мы яшчэ станем братамі - паглядзім. Але мы ведаем нешта такое, што бледнатвары калі-небудзь пазнае: у нас з вамі адзін Бог. Цяпер вы лічыце, што валодаеце сваім Богам сапраўды гэтак жа, як хочаце авалодаць нашай зямлёй, але гэта не так. Ён - Бог усіх людзей і роўна спагадае і чырванаскурым, і бледнатварым. Для Яго гэтая зямля - скарб, і прычыняць шкоду гэтай зямлі азначае паднімаць руку на яе Творцу. Бледнатварыя таксама сыдуць, хаця быць можа пазней, чым астатнія плямёны. Працягвайце пэцкаць сваё ложа, і аднойчы ўначы вы задушыцеся ва ўласных адкідах. Але ў сваёй згубе вы будзе ярка палаць, агорнутыя полымем моцы Бога, які прывёў вас на гэтыя землі і па нейкай адмысловай прычыне надзяліў вас панаваннем над гэтай зямлёй і над чырванаскурымі.

Для нас такі лёс - загадка, бо мы не разумеем, навошта трэба забіваць бізонаў, навошта прыручаць дзікіх канёў, навошта парушаць таямнічыя думы лесу цяжкім пахам натоўпу людзей, навошта пляміць схілы грудоў размаўляючымі правадамі.

Дзе зараснікі? Іх няма. Дзе арол? Яго няма. Чаму трэба развітвацца з хуткім поні і паляваннем? Гэта - канец жыцця і пачатак выжывання.

Мы абдумаем вашу прапанову купіць нашу зямлю. Калі мы пагадзімся, то будзем у бяспецы ў абяцанай вамі рэзервацыі. Так мы зможам пражыць кароткі астатак сваіх дзён так, як захочацца нам. Калі з гэтай зямлі знікне апошні чырванаскуры, а памяццю аб ім будзе толькі цень воблака, які будзе лунаць над прэрыяй, у гэтых берагах і лясах па-ранейшаму захаваецца дух майго народа, бо ён любіць гэтую зямлю, як нованароджаны любіць сэрцабіцце сваёй маці. Калі мы прадамо вам гэтую зямлю, любіце яе так, як любілі яе мы. Клапаціцеся аб ёй так, як клапаціліся аб ёй мы. Захавайце ў сваёй памяці выгляд гэтай зямлі, якой яна была, калі вы забралі яе. І ўсімі сіламі, усімі сваімі думкамі, усім сэрцам зберажыце яе для сваіх дзяцей - і любіце яе так… як Бог любіць усіх нас.

Мы ведаем адно: у нас з вамі адзін Бог. Для Яго гэтая зямля - скарб. Нават бледнатварым не пазбегнуць усеагульнага лёсу. У выніку мы яшчэ можам стаць братамі. Паглядзім."

 

Гэта было напісана блізкім чалавекам - вось тое, што ўсё больш і больш абвострана адчуваў Андрэй, рухаючыся ад радка да радка. Ён заўважыў, што да канца тэксту ён нават стаў трымаць ноутбук неяк асцярожна і паважліва, нібы ён трохі набраўся таго духа шчырасці і пакланення перад Жыццём, які гучаў у гэтых словах. І гэта - словы дзікага чалавека?? І дарэчы, яму падумалася, што радкі "Дэкларацыі незалежнасці" былі вельмі блізкія па духу да гэтага тэксту, так што калі і параўноўваць лепшых прадстаўнікоў культуры захаду і культуры індзейскай, то яны былі як мінімум роўныя.

- Ну і якую гісторыю і як ты хочаш зараз выкладаць? - Перапыніў яго разважанні Менгес. - Будзеш запіхваць у мазгі дзецям прапагандысцкае глупства?

- Не.

- Будзеш казаць праўду?

- А чаму не?

- Таму што тады нашы курсы хутка прыкрыюць.

- Ну… дык што ж рабіць??

- Ёсць што рабіць.

Менгес устаў і прайшоўся па пакоі, зірнуўшы на гадзіннік.

- Рабіць тое, што можна рабіць, улічваючы навакольную рэальнасць, а рэальнасць гэтая такая, што мы па-ранейшаму жывем яшчэ ў дзікім, тупым і агрэсіўным свеце. Мы не можам выкладаць дзецям гісторыю такой, якой яна паўстае перад вачамі незалежнага і шчырага даследчыка. Але мы можам навучыць іх думаць, навучыць разумець тое, што гісторыя скажоная і тлумачыць - чаму і як менавіта яна скажаецца. Мы можам іх навучыць такому паняццю, як "пэўная крыніца". Мы можам растлумачыць ім, што "хтосьці сказаў" і "мне казалі" і "я прачытаў дзесьці ў інтэрнэце" не з'яўляецца такім. Мы можам навучыць іх - як вылічаць гістарычную праўду, нават дбайна ўтоеную, таму што як яе ні хавай, а вушы ўсё роўна будуць у мностве тырчаць то тут, то там - успомні таго ж Суворава, як па-майстроўску ён выкрываў фальш і дамагаўся яснасці, не карыстаючыся наогул ніякімі сакрэтнымі архівамі і іншым. Мы можам навучыць іх збіраць сведчанні і аналізаваць іх, супастаўляць, рабіць здагадкі аб тым - якая гэтая крыніца, чым яна сама па сабе з'яўляецца. Мы можам іх навучыць на самых нявінных прыкладах, на якія не распаўсюджваюцца палітычныя амбіцыі, а далей яны змогуць, калі захочуць, ужыць атрыманыя навыкі дзе заўгодна. Калі, напрыклад, нехта, хто асабіста ведаў Напалеона, кажа аб ім, што той быў самаздаволеным эгаманьякам, то ці з'яўляецца гэтае сведчанне доказам? Не. Але мы можам, вырашаючы пытанне аб асобе Напалеона, прывесці гэтае сведчанне, а заадно даць характарыстыку асобы гэтай сведкі. І побач - сведчанне ўжо іншага чалавека з яго характарыстыкай, і гэтак далей, і ў выніку кожны зможа сам зрабіць выснову.

- А як мы можам даваць характарыстыкі тым людзям? - Здзівіўся Андрэй.

- Сапраўды гэтак жа, як мы робім гэта цяпер. Калі чалавек табе напіша, што любіць хутацца ў халат і сядзець у тэпціках перад камінам, ты зробіш выснову, што ў яго ярка праяўленая старэчасць?

- Так.

- Ну вось. Сапраўды такім жа чынам мы можам рабіць высновы аб асобе і самога Напалеона і тых, хто яго неяк характарызуе. Мы павінны растлумачваць дзецям, што адзін і той жа ўчынак можа быць інтэрпрэтаваны рознымі людзьмі па-рознаму. Калі Напалеон пхнуў Мюрата ў бок, то адна сведка скажа, што Напалеон яго стукнуў, другая - падбадзёрыў, трэцяя - яшчэ нешта. І гэта не азначае, што гістарычная праўда недасяжная. Дасяжная, проста гэта вялікая і сур'ёзная праца. Прааналізаваўшы асобы каментатараў гэтага штуршка, мы без вялікіх намаганняў вывядзем найболей верагодную здагадку - чым жа гэты штурхель з'яўляўся на самой справе. Вось гэта і будзе гісторыя.

- Але ж гэта атрымліваецца, што неабходна прыкласці шмат намаганняў і часу, каб высвятліць нават просты факт!

- Вядома. Гэта і характарызуе навуку. - Менгес быў непахісны. - Цяпер "гісторыяй" займаецца любая старая на лавачцы. Гэта не гісторыя, гэта фальклор. А сапраўдная гісторыя, гісторыя як навука, патрабуе сур'ёзнага карпатлівага даследавання, і чым далей ты прасунешся ў нейкай вобласці, тым лягчэй і хутчэй ты будзеш дасягаць яснасці ў іншых, сумежных пытаннях. Таму…, - Менгес з усмешкай зірнуў на Андрэя, - выкладаць гісторыю ты пакуль не можаш, бо сам знаходзішся ў даволі жаласным стане - твой мозг засмечаны да самага верха фальклорам, які выдаваўся за гісторыю. Табе самому спачатку неабходна навучыцца навукова-гістарычнаму падыходу, а ўжо потым…

- І яшчэ пранікненні, - уставіла Йолка.

- Ну, пранікненні…, - Менгес развёў рукамі. - Пакуль што мы толькі пачынаем, пакуль што мы не можам сур'езна прэтэндаваць на пранікненні як крыніцу гістарычнай інфармацыі. Патрабуюцца гады даследаванняў, каб гэты метад прыняць на ўзбраенне менавіта як метад гістарычнай навукі.

- Што за пранікненні? - Пацікавіўся Андрэй, чамусьці прадчуваючы, што наўрад ці атрымае адказ на сваё пытанне. І інтуіцыя яго гэтым разам не падвяла.

 

Йолка зноў з'явілася ў Кхумджунге праз месяц, але Андрэю здалося, што мінуў тыдзень. Заняткі з дзецьмі адымалі дзве-тры гадзіны ў дзень, а астатні час ад світанку да заходу быў цалкам прысвечаны новаму гарачаму захапленню - гісторыі. Заадно атрымлівалася выдатная практыка ў ангельскай мове, бо большасць цікавых кніг былі даступныя толькі на гэтай мове. Акрамя чытання, ён яшчэ правёў самастойнае даследаванне па тым прынцыпе, што прапанаваў яму Менгес, і рэзультат апынуўся вельмі цікавым, і хацелася працягваць. Сваё даследаванне ён выслаў Йолцы, і праз некалькі дзён атрымаў адказ ад Менгеса, у якім той паказаў на даволі шматлікія памылкі, але ў цэлым ацаніў яго намаганні досыць высока і даў цікавыя парады. Праз яшчэ тыдзень Андрэй выслаў Менгесу і Йолцы сваю выпраўленую і дапоўненую працу, і хаця ён і сам разумеў, што атрымліваецца вельмі класная, цікавая штука, тым не менш ён быў здзіўлены, калі Менгес паведаміў, што праца Андрэя апублікаваная ў "Весніку канкрэтных гісторыкаў", які распаўсюджваецца па вузкім крузе супрацоўнікаў фонду, якія цікавяцца новым падыходам да гісторыі. Яшчэ больш ён быў здзіўлены, калі выявіў, рушыўшы ўслед парадзе Менгеса прачытаць сваю апублікаваную працу, што ў яго занесена даволі шмат змен і ўдакладненняў. Параўноўваючы свой зыходны тэкст з атрыманым, Андрэй стаў даволі ясна разумець, што яго навыкі ў адрозніванні ўспрыманняў занадта слабыя, і што калі навучыцца гэтак жа выдатна разбірацца ў праявах людзей, як Менгес, і аргументавана супастаўляць ім вызначаныя ўспрыманні, то даследаванні будуць яшчэ болей цікавымі і плённымі.

Так што калі Йолка ўвайшла ў яго пакой, першым пытаннем Андрэя было "Як мне навучыцца разбірацца ў людзях", а другім - "хто мяне гэтаму можа павучыць".

- Дык шмат хто можа, - сеўшы ў крэсла і ўпёршы погляд кудысьці ў акно адказала Йолка.

Паўзу, якая ўзнікла пасля гэтага, Андрэй перарываць не стаў, чакаючы, што Йолка скажа што-небудзь яшчэ - больш канструктыўнае.

- Шмат хто можа, - паўтарыла яна і дадала, - калі, вядома, захоча…

- Шматабяцальнай такую заяву зваць я б не стаў, - засмяяўся Андрэй. - А хто захоча?

- Можна спытаць…

- Спытай.

- Спытаю.

- Але калі гэта будзе? Час ідзе!

- Ты пачаў шанаваць час? - Йолка пільна зірнула на яго.

- Яшчэ як. Часу бракуе катастрафічна. І нават калі пачынаюцца заняткі, у мяне больш няма такога яркага прадчування, як раней, таму што вельмі хочацца хутчэй вярнуцца да сваіх даследаванняў.

- Можа быць, тады мэтазгодна зрабіць перапынак у выкладанні? - Йолка працягвала разглядаць яго так, нібы бачыла ўпершыню і хацела скласці аб ім сваё ўражанне.

- Перапынак… можа быць, так. Я гэтым не парушу тваіх планаў, планаў фонду?

- Дык не, мы цябе падменім…

- Тады хачу. Мусіць, хачу хаця б на месяц. Чаму я сам не падумаў аб гэтым? Гэта ж класная ідэя - зрабіць перапынак, сысці на канікулы! Зараз у мяне з'явіцца дадаткова чатыры гадзіны ў дзень, бо і рыхтавацца да заняткаў зараз не трэба будзе. Колькі ўсяго новага я змагу пазнаць за гэтыя чатыры гадзіны ў дзень, колькі ўсяго зрабіць!

Йолка працягвала яго разглядаць. Раней напэўна паўстала б заклапочанасць меркаваннем, а цяпер - не, цяпер гэтая заклапочанасць была цалкам лішняй тут, у яго свеце растучых інтэрасаў.

- І я змагу працягнуць вучыць генетыку, хаця б па паўгадзіны ў дзень, і пачну чытаць Керама аб дакалумбавых індзейцах, і прачытаю кнігу пра культуру неаліту, і здолею яшчэ…, - Андрэй задумаўся, выбіраючы - што ён хоча больш за ўсё, якое з адкладзеных жаданняў найболей яркае, больш за ўсё прыцягвае.

- Прыходзь заўтра ў Намчэ, - устаючы, сказала Йолка. - Я сустрэну цябе ў дзесяць раніцы ля велізарнага каменя, пакрытага тыбецкімі надпісамі, які ляжыць ля самога ўваходу ў Намчэ - ля таго месца, куды спускаецца сцяжынка з Кхумджунга.

- Добра, а што з выкладаннем?

- З заўтрашняга дня ў цябе канікулы.

 

Аказваецца, з пяці да дзевяці раніцы праходзіць цэлы дзень! Аказалася, што свядомасць таго, што ў восем пачынаюцца заняткі, дзіўным чынам абяззбройвала Андрэя, і ён і прачынаўся пазней, часам у шэсць або нават у сем, і рабіць паспяваў мала, хаця раней так не здавалася. А цяпер, ускочыўшы ў пяць, ён учапіўся ў кнігі, і да дзевяці раніцы адваліўся з пачуццём паўнавартасна пражытага дня. Узяўшы сабраны з вечара заплечнік і выскачыўшы з логава, ён панёсся ў Намчэ, ідучы і паўтараючы формулы імідазола і пірымідына, і перабіраючы ў памяці асноўныя вехі Пелапанесскай вайны і тыя аргументы, якія ён знайшоў у карысць здагадак аб утоеным аўтызме Лісіппа і відавочнай няздольнасці Перыкла да палітычнага лавіравання.

- Пайшлі, - сцісла кінула Йолка, і яны зрушыліся па акруговай верхняй сцяжынцы кудысьці ў процілеглую частку Намчэ. Прайшоўшы метраў дзвесце за манастыр, яны спусціліся ў пасёлак і праз хвіліну Андрэй ужо ўваходзіў у невялікі, але ўтульны гестхауз.

- Ты ўжо вырашыў, дзе будзеш жыць, куды паедзеш?

- Пакуль не. Хачу злётаць у Інданэзію і на Філіпіны, панасіцца па востравах, паглядзець новыя месцы, але з іншага боку… не ведаю, як сумясціць гэта з жаданнем чытаць, вучыць навукі.

- Так, дылема…, - з усмешкай паспагадала Йолка. - Тут мы сабраліся… пагутарыць трохі, аб тым, аб гэтым… хочаш далучыцца?

- Пагутарыць?

У вуснах Йолкі гэтая фраза гучала падазрона штодзённа і млява, так што Андрэй адразу западозрыў падвох і пацешыўся таму, што стаў досыць уважлівы, і Йолцы не атрымалася яго вось так проста правесці. Ён пацёр далонню няголеную морду. Падабаецца, калі твар пакрыты адно-двух-трохтыднёвай поўсцю – не вельмі доўгай, каб выглядаць неахайна, не вельмі кароткай, каб калоцца, і дастаткова мяккай і шчыльнай, каб руцэ было прыемна датыкацца.

- Добра, давай пагутарым.

- Мы будзем наверсе, там ёсць пакой для медытацый, мы яго акупавалі, паснедай і прыходзь.

- Добра…

"Паснедай і прыходзь" ад Йолкі ізноў жа гучала цалкам ненатуральна, ужо чаго-чаго, а клопатаў ад яе чакаць не прыходзіцца. Значыць гэтая фраза азначала "цяпер ты там не патрэбен - прыходзь пазней", але гэта яна і так магла б сказаць, значыць ёсць іншы сэнс. Раскопванне матывацыі было цікавай трэніроўкай - па словаўжыванню расшыфроўваць, вылічаць сапраўдны сэнс таго, что адбывалася, а не той, што дэманструецца напаказ. Значыць Йолка спрабуе пусціць яго ў каляіну штодзённасці, заспакоенасці, перш чым ён прыйдзе "пагутарыць", каб ён прыйшоў расслабленым. Навошта? Магчыма… для таго, каб разчэй быў кантраст з чымсьці, каб ён атрымаў нешта накшталт "кантраснага душу". Значыць, там, наверсе, яго чакае нешта незвычайнае, прычым такое, якое максімальна далёкае ад штодзённасці, значыць там ён сустрэнецца з кімсьці вельмі цікавым.

Задаволіўшыся такімі развагамі, ён замовіў сняданак і цалкам "уліўся" у кнігу Жозэфа дэ Габіно, выкінуўшы з галавы ўсе думкі аб будучай сустрэчы, адзначыўшы пра сябе, што здольнасць не заліпаць у хаатычных развагах на тую ці іншую тэму і цалкам аддавацца цікавай на дадзены момант дзейнасці - гэта яшчэ адна змена, якая напэўна адбылася з ім з тых часоў, як ён стаў адчуваць гэтую нарастальную цікавасць да жыцця, да сваіх успрыманняў, да навук, і яму стала зразумела, што як няўважлівасць і безуважлівасць, так і няздольнасць да канцэнтрацыі - гэта не проста "мілыя асаблівасці" асобы чалавека, а сведчанне актыўных гніласных працэсаў, ідучых у яго псіхіцы, доказ татальнай шэрасці і значыць, у патэнцыі, нянавісці да ўсяго жывога. Дзіўна, як змяняюцца ўяўленні аб свеце, калі пачынаеш назіраць за сваімі ўспрыманнямі, за праявамі людзей і рабіць высновы!

Захацелася прайсці за гэтай думкай, і Андрэй адклаў кнігу і зафіксаваў, што не ўзнікае расчаравання ад таго, што чытанне такой цікавай кнігі адкладаецца. Проста адно радаснае жаданне перадужала іншае, і ад гэтага расчаравання не ўзнікае! Бодх мае рацыю і ў гэтым, хаця, чытаючы главу пра радасныя жаданні, Андрэй у гэтым месцы заўсёды адчуваў сумненні. Цяжка было ўявіць, што калі моцнае радаснае жаданне не рэалізуецца, то пры гэтым можна не адчуваць НЭ. Проста, калі ён уяўляў сабе гэтую сітуацыю, то з намаганнямі мог уявіць такую шчыльнасць радасных жаданняў. Ды і наогул уявіць менавіта радаснае жаданне было складана - яму, які усё жыццё праводзіць у міязмах заклапочанасці меркаваннем, страху негатыўнага стаўлення з боку іншых.

Раней безуважлівыя людзі здаваліся Андрэю найболей бяскрыўднымі, лагоднымі, а зараз аказваецца, што гэтага быць не можа - не могуць яны быць лагоднымі, ніяк! Ён пачаў успамінаць - каго ён ведаў як безуважлівых людзей, не здольных засяродзіцца на адной тэме? Ніна Новікава - дзіўная дзяўчына ў ачках, якая нібы вечна знаходзілася дзесьці ў сабе. Яна была проста чэмпіёнам па забыванню чаго заўгодна. Калі ты з ёй аб чымсці дамовіўся, можаш быць упэўненым - яна або спазніцца на дзве гадзіны, або забудзецца, або ўсё пераблытае. Яе ўсе лічылі інтравертам, гэта значыць меркавалася некаторае інтэнсіўнае ўнутранае жыццё, і Андрэй таксама ставіўся да яе з некаторым замілаваннем, змяшаным з раздражненнем. Але ў чым менавіта складалася гэтае праславутае "унутранае жыццё"? У чалавека, які цікавіцца чымсьці, ёсць пэўныя праявы, якія ні з чым не зблытаеш - захоплены чалавек стала носіцца са сваімі інтэрасамі, распавядае аб іх і тым, хто таксама цікавіцца, і нават тым, хто проста выслухае, і нават тым, хто наўрад ці зацікавіцца! Чалавек, які мае захапленні, заўсёды імкнецца заразіць іншых сваіх сяброў і прыяцеляў гэтымі захапленнямі - яму проста так намнога цікавей будзе жыць! Можа Ніна была аутыстам? Дык не, у яе як раз было шмат сяброў і сябровак… Значыць, інтэрасаў не было ў яе, і яе фенаменальная безуважлівасць адпавядае гэтай выснове!

Андрэй адчуў усплёск захаплення. Сапраўды, варта толькі пачаць шчыра і ўважліва разбіраць праявы людзей, як яны становяцца адкрытымі перад ім, яны ляжаць як на далоні, як быццам ён з чацвёртага вымярэння зазірае вольна ўнутр трохмернага цела. Значыць і гісторыя - не безнадзейна заблытаная, яе можна разблытаць і дамагчыся яснасці.

Андрэй успомніў, як аднойчы ён заседзеўся ў гасцях у Ніны дапазна і застаўся ў яе начаваць разам з іншымі рабятамі. Калі Ніна пераапраналася, яна папрасіла яго адвярнуцца, і ў адказ на яго здзіўленую адмову (маўляў навошта адварочвацца, што тут такога сорамнага, паказаць голую спіну і попу) прадэманстравала такія фанатычна агрэсіўныя паводзіны, якія ён пасля проста выцесніў - настолькі моцна гэта не вязалася з вобразам сарамлівай мяккай дзяўчыны. Так што і агрэсія ёсць, і яшчэ якая! Зноў усё сходзіцца.

Яшчэ бабуля. Тая таксама была вельмі безуважлівая, і калі Андрэй звяртаўся да яе пяцігадовым дзецюком і распавядаў захлёбваючыся аб якой-небудзь цікавай кнізе, яна рабіла выгляд, што слухае яго, і праз дзесяць секунд ужо выносілася думкамі кудысьці далёка. Дакладней - гэта ён так прывык думаць - "выносілася думкамі", а якія падставы лічыць, што гэтыя думкі ў яе наогул былі?? Яна ніколі - ні разу ў жыцці не брала ў рукі ні адной кнігі, яна пляткарыла з суседкамі і магла гадзінамі абмяркоўваць кошты на соль і цукар… так, і яна была вельмі агрэсіўнай! Яна нярэдка выходзіла на балкон і пачынала гарлапаніць на хлапчукоў, якія тусаваліся ў двары - проста так, для забаўкі.

Так, ясна. Гэтыя высновы аб сувязі безуважлівасці з адсутнасцю інтэрасаў, шэрасцю і павышанай агрэсіўнасцю дакладныя, і калі ў гэты ланцужок не ўбудоўваюцца дадатковыя назіранні, то яе можна выкарыстаць у якасці несумнеўна дакладнай лагічнай паслядоўнасці.

Пакончыўшы з яйкамі "у мяшочак" і cheese tomato toast з чаем, Андрэй выключыў электронную кнігу, так і не прачытаўшы ні аднаго новага радка з Габіно, і пайшоў наверх.

 

Уваход у пакой для медытацыі быў прычынены фіранкай з вышытымі на ёй тыбецкімі будысцкімі знакамі. Адсунуўшы яе, Андрэй апынуўся ў невялікай прасторы пяць на дзесяць метраў. Уздоўж сцен на розных крэслах, матрацах, падушках, кілімках і проста на дашчанай падлозе сядзелі і валяліся дзяўчынкі і хлопчыкі гадоў дзесяці. Чалавек пятнаццаць, на першы погляд. У куце сядзела Йолка і нягучна перагаворвалася з дзяўчынай гадоў дваццаці пяці з маленькімі голымі ступнямі, якімі яна боўтала ў паветры, лежучы на жываце. Часам Йолка лавіла яе лапкі, цалавала і ціскала, і гэтая нявінная ласка адклікалася глыбокай працяглай асалодай у верхняй частцы яго грудзей.

- Рабяты хочуць задаць табе некалькі пытанняў, - гучна сказала Йолка. - Садзіся дзе хочаш, ну або лажыся або так стой.

Андрэй пачуваўся няёмка, апынуўшыся ў цэнтры ўвагі цэлай кодлы вірлавокіх пупсаў, і чым больш ён спрабаваў адлюстраваць поўны спакой, тым менш у яго гэта атрымлівалася. Да непальскіх дзяцей ён ужо прывык, але гэтыя былі ў асноўным белымі.

- Ну, я гатовы, - перабольшана бадзёра сказаў ён.

Дзеці працягвалі яго разглядаць, і фраза павісла ў паветры без адказу і без якой-небудзь рэакцыі. Йолка таксама маўчала.

- Табе ясна, што нянавісць і АзУ не могуць праяўляцца адначасова? - Нарэшце спытала светленькая дзяўчынка з такім нявінным тварам, як быццам гаворка ідзе аб піражках або фанціках.

- Вядома.

- А што такое "яснасць"?

- Гэта… стан, які ўзнікае…

- Яснасць не можа быць станам, - перабіла яго дзяўчынка, - гэта ж відавочна. Яснасць - гэта асобнае ўспрыманне, а стан - сукупнасць успрыманняў.

Сказаўшы гэта, яна працягвала глядзець на яго чыстым і нявінным поглядам, за якім ён ніяк не мог вылічыць яе адносіны да яго. Андрэй адчуў укол крыўды, бо гэта было вельмі незвычайна - яго, увогуле дарослага і разумнага чалавека, папраўляе маленькая дзяўчынка.

- Згодзен. Яснасць - гэта калі…

- Яснасць не можа быць "калі", яснасць можа быць "што".

Такога Андрэй не чакаў. Убачыўшы гэтую кампанію дзетак, ён наладзіўся лагодна і расслаблена, і не разлічваў на такую калянасць.

- Яснасць узнікае…, - пачаў ён, але тут жа схапіў сябе за язык, разумеючы, што цяпер зноў пачуе нешта накшталт "я пытала - што такое яснасць, а не калі і як яна ўзнікае".

Але дзяўчынка маўчала, нібы разумеючы, што ён сам зразумеў неадэкватнасць сваёй новай спробы адказаць.

- Адмяняю, - прамармытаў Андрэй.

- Ты сказаў, што табе нешта ясна, у той час як сам тэрмін "яснасць" ты не можаш вызначыць нават прыблізна?

- Многія рэчы я не спрабаваў вызначыць, але гэта не значыць, што я не магу карыстацца гэтымі тэрмінамі, бо для мяне галоўнае - зразумець суразмоўцу, і каб ён разумеў мяне, а для гэтага дастаткова і прыблізнага разумення.

- І у чым складаецца прыблізнае разуменне тэрміна "яснасць"? - Не адставала пупса.

- Ёсць разумовая яснасць, і ёсць АзУ-яснасць, - пачаў Андрэй. Што такое АзУ-яснасць я разумею вельмі дрэнна. Часам бывае так, што тая ці іншая сітуацыя здаецца лімітава яснай, і нягледзячы на тое, што я не разважаў аб усіх яе аспектах, я магу хутка адказаць на любое пытанне, амаль не задумляючыся - у такіх выпадках мне не патрабуюцца лагічныя пабудовы, разважанні, высновы - мне трэба толькі зразумець сэнс пытання, і адказ тут жа нараджаецца, гэта значыць я адразу ведаю сэнс майго адказу, пасля чаго застаецца толькі падабраць словы. А часам у мяне ёсць толькі разумовая яснасць, гэта значыць рэзультат розумапабудоў, рэзультат прытрымлівання логіцы, якая аперуе вядомымі мне фактамі, назіраннямі, дадзенымі.

Андрэй з сумненнем паглядзеў на дзяўчынку. Яму здавалася некалькі ненатуральным тое, што ён цяпер кажа ёй такія фразы, якія рэдка якому даросламу будуць зразумелыя.

- Каб зразумець, што такое АзУ-яснасць, - пасля паўзы сказала яна, - табе спачатку неабходна атрымаць вопыт таго, што ім не з'яўляецца - гэта значыць іншыя АзУ і разумовая яснасць. Інакш ты знаходзішся ў пазіцыі геолага, які, не турбуючы сябе ў вывучэнні простых элементаў, сумуе аб тым, што не разумее складаных мінералаў і не можа аддзяліць глебу ад вады і раслін. Перастань быць тупым і адчуваць НЭ, адчувай разумовую яснасць і АзУ, і тады само сабой пачне адлучацца тое, што не з'яўляецца ні тым, ні гэтым, і ты зможаш вывучаць гэта. Сапраўды тое ж адносіцца, напрыклад, да ўсвядомленых сноў - разбярыся ў няспанні, навядзі ў ім парадак, устарані тупасць і НЭ, і дасягненне УС перастане быць праблемай.

- Як ты ставішся да тых, хто ненавідзіць практыку ўстаранення НЭ? - Спытаў хлопчык у кароткіх трусіках-шортах з іншага кута пакоя.

- Я лічу іх безнадзейнымі. - Хутка адказаў Андрэй.

- Гэта значыць ты не адчуваеш да іх спагады?

- Спагаду адчуваю, а жаль - не. Спагаду я разумею так, як гэта апісаў Бодхі - як радаснае жаданне, каб у гэтым чалавеку абудзілася цяга да АзУ і непрыманне НЭ і тупасці.

- Ну вось глядзі, - хлопчык перавярнуўся на спіну і задраў лапы ўверх, - уяві сабе чалавека, які апусціўся асабліва моцна, асабліва безнадзейнага чалавека. Адчуваць адкрытасць і гатовасць садзейнічаць такому чалавеку, калі толькі ў ім з'явіцца жаданне не адчуваць больш нянавісці, - гэта моцна рэзаніруе з адданасцю. І пры думцы аб гэтым чалавеку ў цябе будзе ўзнікаць адданасць. Прычым менавіта з-за таго, што гэта чалавек, які апусціўся асабліва, узнікае асабліва моцнае жаданне адданасці. Таму што менавіта да такога чалавека ўсе і заўсёды адчуваюць толькі адчужэнне, агіду, асуджэнне, і заўсёды будуць яго адпрэчваць і асуджаць. Прывычна адчуваць да такога чалавека моцнае негатыўнае стаўленне (НС). Аб ім не зменяць меркаванне, на ім паставілі крыж. І ўзнікае жаданне не адрыньваць нават такога чалавека, і ні да каго, нават да самага апушчанага, не адчуваць НС. Рэзаніруючая думка - "не адчуваць НС і не адрыньваць нават самага апушчанага ". Гэтая адданасць перажываецца як безаб'ектная, гэта значыць не ўзнікае вобразу, да якога ўзнікала б імкненне або нейкія жаданні. Узнікае толькі жаданне адчуваць гэтае ўспрыманне і ўзмацняць яго. Можна правесці аналогію з рэўнасцю і сімпатыяй, цягай. Асабліва яркая цяга, захапленне, пяшчота ўзнікае да дзяўчынкі не тады, калі яна ціскаецца са звычайным хлопчыкам, а ты пры гэтым устараняеш рэўнасць, а калі яна лашчыцца з самым прыгожым і самым клёвым пупсам, якім яна можа захапіцца і забыцца пра цябе. Гэта значыць у сітуацыі, калі рэўнасць праявілася б асабліва моцна. Ты згодзен?

Андрэй спачатку заблытаўся ў тым, што казаў дзяцюк, але даволі хутка ўсё разблытаў.

- У цябе ўсё перамяшана ў кучу. Адрыньванне чалавека не азначае агіды да яго. Ты адрыньваеш яго таму, што не адчуваеш да яго цікавасці, таму што ён небяспечны, і таму што ён непрыемны. Гэтак жа выплёўваеш з рота горкі арэх - распазнаў, сфармаваў стаўленне - выплюнуў. Чалавек, які адчувае нянавісць, непрымальны для мяне ў прынцыпе. Ты кажаш - "калі такі чалавек адчуе жаданне перастаць ненавідзець", але што значыць "калі"? Калі і ці ўвогуле гэты чалавек сапраўды захоча перастаць адчуваць нянавісць, то гэта будзе ўжо іншы чалавек, да якога ў мяне складзецца нейкае іншае стаўленне… але наогул кажучы… якія ёсць падставы меркаваць, што гэты вось чалавек, які ненавідзіць, захоча змяніцца? Не, гэта можа здацца цвёрдым, але я не веру ў такія казачныя ператварэнні. Вядома, кожны можа час ад часу праяўляць агрэсію, але і агрэсія бывае рознай. Агрэсія да ўяўнай несправядлівасці - гэта адно, праведны гнеў, так сказаць. Агрэсія як жаданне разбурыць нешта, каб і іншым было гэтак жа гідка жыць, як і табе ў тваіх НЭ - зусім іншае. Першы чалавек мне не здаецца безнадзейным, другі - здаецца, і што б мы тут ні казалі аб тым, што кожны чалавек сусвет і кожны можа тое-сёе… у мяне ёсць вызначаная пазіцыя - калі я сустракаю вось такога агрэсіўнага чалавека, які лічыць для сябе не пакутай, а прыемнасцю адчуваць нянавісць, то ён для мяне не існуе больш да канца яго жыцця, і я не веру ў тое, што такія людзі могуць змяніцца, і я не хачу мець з імі справы і не хачу назіраць - змяняюцца яны ці не - у выніку, я думаю, што кожнага вабіць да чагосці свайго, і калі камусьці хочацца займацца гэтым - мець зносіны з тымі, хто ненавідзіць, і чакаць, што яны пачнуць змяняцца - ну хай, але ў мяне іншыя інтэрасы, я з такімі людзьмі не хачу нічога.

Андрэй запнуўся і зірнуў на Йолку, нібы чакаючы ад яе падказкі, адказу на пытанне, які ён наўрад ці здолеў бы нават сфармуляваць сам для сябе гэтак жа ясна, як цяпер - сам не чакаючы таго і ўпершыню ў сваім жыцці, ён выказаў сваю пазіцыю ў гэтым пытанні. Гэта быў хутчэй прывід, пах агульнай няўпэўненасці ў сітуацыі, неразумення - хто ж яго слухае, з кім ён цяпер размаўляе? Дзеці або не зусім дзеці? Або зусім не дзеці? І ў якой ступені іх відавочна гіпертрафаванае з пункта гледжання штодзённай свядомасці асобаснае развіццё пераваліла за тую грань, пасля якой мы ўжо не робім прынцыповага адрознення паміж дзецьмі, падлеткамі, дарослымі? Да якой ступені адкрыта і цвёрда можна агаляць тыя з'явы дарослага света, які мы ўсе інстыктыўна хочам прыгладзіць або нават сказіць кожны раз, калі мы маем зносіны з дзіцем, або калі мы адчуваем дзіцяці ў сабе - тое інфантыльнае стварэнне, якое занадта ўразлівае для праўды? Але гэтыя дзеці ні ў якой меры не здаваліся інфантыльнымі.

Ён яшчэ раз паглядзеў у вочы дзецям, якія глядзелі на яго, і па яго спіне прабег халадок - так лёгка і ясна ўявілася, што ў гэтых дзяцей наогул ніколі не было дзяцінства. Яны, магчыма, з самага першага моманту, калі апынуліся здольныя разумець і пазнаваць, сталі атрымліваць інфармацыю неатфільтраваную, нескажоную, і гэта здалося яму жудасным, а потым яму не прыйшло ў галаву, што "дзяцінства" - гэта не сюсюканне з дэбільным тварам, гэта не абалваньванне дзяцей казкамі, за якімі на самой справе крыецца не дабрыня, а крэтынізм, гвалт і жорсткасць. Ён успомніў, як прыкладна год назад выпадкова натыкнуўся на файл з казкамі і ад няма чаго рабіць стаў іх прагортваць. Гэта было дзіўнае адкрыццё! Цяжка прыдумаць, нават калі паспрабаваць, такую квінтэсенцыю агрэсіі, дагматызму і шэрасці! Якія ж ўспрыманні пераймаюць і культывуюць дзеці пад уплывам такой экстрэмісцкай літаратуры! "І сталі яны жыць-пажываць і дабра нажываць". Вашу маці!! "І жылі яны шчасліва і памерлі ў адзін дзень" - і гэта апісанне шчаслівага жыцця!! Лайно. Героі казак змагаюцца за нейкія матэрыяльныя выгоды, то ў нявесты прынцэсу ўзяць, то палову царства адкусіць, і дасягнуўшы сваёй ідэі-фікс яны атрымліваюць татальнае шчасце, якое складаецца ў "жыццё-пажыццё" з нажываннем дабра, гэта значыць камодаў, сервантаў і іншага. Адчуўшы млоснасць ад рускіх казак, ён пагартаў "старога добрага Гофмана", і выявіў у ім гідкага, тупога і агрэсіўнага ідыёта. Грузінскія казкі, японскія, французскія… за рэдкім, ну проста найрадчэйшым выключэннем - апафеоз крэтынізму і злосці самай высокай пробы, паднесенай пад падліўкай дабрадзейнасці. Вось гэта "дзяцінства", ці што? Ну чаго, чаго ж такога каштоўнага пазбавіліся гэтыя дзеці, якія з самага першага дня свайго свядомага жыцця атрымоўвалі адэкватную інфармацыю аб навакольным свеце, якія вучыліся не "паважаць старэйшых", а думаць паслядоўна і шчыра разбірацца ва ўспрыманнях? Ну а вось гэтая наіўнасць, вось тая самая бесклапотнасць, якая свеціцца ў вачах звычайных дзяцей, якая вынікае з поўнага няведання рэальнасці, з жыцця ва ўяўным свеце добрых фей, дзядоў-марозаў і добрых бабуль? Вядома, па ўсіх гэтых фантомах рана ці позна, і часцей рана, наносіцца ўдар жахлівай сілы, які ламае дзіця, але можа яно варта таго - хаця б два-тры гады чыстага і наіўнага жыцця? А няўжо ў іх цяпер - не чыстае жыццё?

Андрэй зусім перастаў адчуваць няёмкасць, ён нават забыўся, што адказвае на пытанне і што яго адказу, мабыць, чакаюць. Ён з цікавасцю глядзеў у адказ - у вочы гэтым дзецям, і не бачыў у іх таго, чаго баяўся ўбачыць - цынізму і шэрасці, а бачыў зусім іншае - рабячаскасць, гуллівасць, уважлівасць, і тую адмысловую рухомасць вачэй, якую ён часам яшчэ бачыў у старых тыбецкіх манахаў, якія нярэдка з'яўляюцца ў непальскіх пасёлках - тую самую, што так лёгка выліваецца ў выражэнне сімпатыі і шчырай цікавасці, шчырай радасці жыцця, і нават пакланенне перад ёй, перад яе сілай да самаабнаўлення і самараскрыцця. І калі гэтыя дзеці з самага пачатку знайшлі ў сабе гэтую крыніцу свяжосці, якая вечна аднаўляецца, то няўжо яны страцілі дзяцінства? Няўжо не наадварот - няўжо яны не набылі яго ў сваё вечнае і непадзельнае карыстанне?

- А я ведала адну дзяўчыну, у якой быў такі ж механізм, які апісаў Лісс, - нечакана вымавіла дзяўчына, чые ножкі ціскала Йолка. - Яна шкадавала людзей, якя ненавідзяць, мудакоў усякіх, крывасмокаў. Яна распавядала мне - як гэта здараецца. Яна ўяўляе, што раптам нешта здараецца гэтакае экстраардынарнае, і гэты крывасмок, які ненавідзіць, пачынае адчуваць АзУ, раскайваецца і разумее, якое выдатнае жыццё. Глядзіць ён, значыць, на заход і па яго шчоках цякуць слёзы. Пры гэтым яна ўяўляе сябе непасрэдным удзельнікам гэтага - або кажа нешта яму, або робіць, з прычыны чаго крывасмок мяняецца. І вось фінал - крывасмок плача ад шчасця, а яна стаіць побач і з дабрынёй ўсміхаецца яму, паляпваючы па плячу. І пры гэтым узнікае ўспрыманне, якое яна, вядома, апісвала ў самых узнёслых тэрмінах, але на самой справе з'яўляецца толькі сентыментальнасцю, якая зашкальвае. Як не ўспомніць словы Бодха з яго кнігі аб тым, што чым агрэсіўней чалавек, тым больш ён сентыментальны?

- А раптам гэта не сентыментальнасць, а адданасць? Як ты адрозніваеш? - Дзяўчынка, якая задала гэтае пытанне, была адна з нешматлікіх чорненькіх, магчыма непалка.

- Гэта элементарна. Якія іншыя ўспрыманні рэзаніруюць з адданасцю? Рашучасць. Захапленне. Упартасць. Кліч. Прагненне. Застаецца паглядзець - што ж адчувае гэты чалавек, які заве сваю сентыментальнасць адданасцю? Ці ёсць прыкметы АзУ, або ёсць нешта іншае? Дык вось ёсць нешта іншае.

- Што?

- Млявасць, лянота, незадаволенасць і раздражненне, гатовыя ўспыхнуць у любы момант, блытаніна ў галаве, няздольнасць адрозніць свае іншыя ўспрыманні і сталыя спасылкі на сваю "няздольнасць" зразумець - што ж яна цяпер адчувае, блытаная размова, выцясненне відавочных фактаў - дык досыць усяго. Я не вялікі спецыяліст у адданасці, але я ведаю, што гэта такое, я гэта перажывала і я бачыла іншых людзей, якія яе перажываюць, і мне - нават акрамя вось такога чыста разумовага падыходу - лёгка адрозніць тое, што адданасцю ніякім чынам з'яўляцца не можа. Вядома, тупому і азмрочанаму чалавеку я сваю правасць не давяду, гэта мне і не патрэбна. І яшчэ - калі я праводжу разумовы эксперымент - ну вось уяўляю, што чалавек, які ненавідзіць, раскаяўся, адумаўся і зараз вяртаецца ў свет азораных людзей, узнікае замілаванне ад такой ідылічнай карціны. Істотна тут тое, што ў гэты момант я ўжо ўяўляю гэтага чалавека з неіснуючым наборам успрыманняў - які раскаяўся, а не які ненавідзіць, або хаця б адчайна не хоча ненавідзець, а пры гэтым пазітыўнае стаўленне ўзнікае да рэальнага – поўнага нянавісцю чалавеку! Можна плесці розныя словы вакол патэнцыйнай здольнасці для таго, хто ненавідзіць, змяніцца, але мне падабаюцца ясныя і простыя фразы, выразныя рашэнні, таму я не хачу разбірацца ў хітраспляценнях успрыманняў, а вырашаю для сябе гэтак жа, як вырашыў і Андрэй - да каго ў мяне ўзнікае пазітыўнае стаўленне або жаль, у лагеры тых людзей я і знаходжуся. Да наркаманаў - значыць я сама наркаманка і абараняю ўсіх наркаманаў. Да алкаголікаў - значыць я і ёсць алкаголік. Да бамжоў, якія прасіраюць сваё жыццё ў нудзе і брудзе - значыць я і ёсць такая ж як яны, я разбураю сваё жыццё, суперніца тварэння і творчасці. Да нячулых крывасмокаў-забойцаў, значыць я і ёсць такая ж, і я з імі. І не мае ніякага значэння, з прычыны чаго ўзнікае гэтае ПС - ад страху перад агрэсіўнымі вырадкамі, або са спагады да іх, або з жадання адчуць сябе выратавальнікам - рэзультат адзін і той жа.

Дзяўчына села, перакрыжаваўшы заднія лапы, і працягнула.

- Такім чынам, яшчэ раз - чаму гэтыя азмрочванні для мяне непрымальныя. Першае - прыгнечанне яснасці. Я уяўляю падзею, якая супярэчыць наяўным падставам. Чалавек, які ненавідзіць, таму і ненавідзіць, што хоча ненавідзець. Ён зрабіў свой выбар - быць чалавекам, які ненавідзіць. Яму падабаецца быць такім. Няма ніякіх падстаў лічыць, што чалавек раптам адмовіцца ад таго, што яму падабаецца. Тысячы людзей спрабуюць кінуць паліць, атрымліваецца мала ў каго. А нянавісць - гэта не паленне, нават захацець перастаць ненавідзець вельмі складана, тым больш калі ненавідзяць усе вакол, што ўжо казаць аб рэальным рашэнні пытання. У дадатак, падставай могуць быць толькі дзеянні па пошуку азмрочванняў, па іх пераадоленню - а ні адзін з крывасмокаў, якіх я ведаю, іх ніколі не здзяйсняў. Другое - фармаванне ілжывых упэўненасцей. Я у адным і тым жа кантэксце ўяўляю чалавека, які ненавідзіць і перажывае АзУ! Усё роўна, уяўляю я, што ён раскаяўся ці не - упэўненасці не бываюць умоўнымі, яны або адны або другія. А вобраз "калі ён раскаецца, я да яго адчую адкрытасць" - гэта ўжо сфармаваныя ўпэўненасці, ужо праяўленая адкрытасць, або жаль, ПС. Так замацоўваецца прывычка выцясняць праявы ўпіраў, уяўляць адначасова іх і тымі, хто ненавідзіць і тупымі, і хто імкнецца да АзУ! Ні да чаго, акрамя бесперапыннай тупасці, гэта прывесці не можа. Трэцяе - пазітыўнае стаўленне да тых, хто ненавідзіць. Не ўзнікае непрымірымага стаўлення да гэтых крывасмокаў, да іх успрыманняў. Выцясняецца яснасць, што кожны з іх будзе шчаслівы забіць, згвалтаваць, напрыклад, вось цябе, калі будзе магчымасць. А гэта вядзе і да таго, што не ўзнікае і непрымірымасці да сваёй нянавісці, агрэсіі, крыўды. У дадатак, адчуваючы ПС да гэтых людзей, становішся ўсё больш падобным да іх, пераймаеш успрыманні.

- І што з ёй адбылося? - Андрэй звярнуўся да дзяўчыны, адчуваючы тую глейкую непрыемную скаванасць, якая авалодвала ім раней, калі ён улюбляўся.

- З той дзяўчынай? Нічога асаблівага. Жыве як усе, выйшла замуж, нарадзіла, і абсалютна, натуральна, не зацікавілася ніякімі там АзУ. Ну гэта значыць яна з тых, хто лічыць, што яна і так ужо нядрэнны чалавек, чаго ж больш…

Іх погляды сустрэліся, і зноў прыступ глейкай скаванасці абрынуўся на Андрэя, і зноў прыйшлося здрыгануцца і скінуць гэтае насланне, і тады засталася проста сімпатыя - чыстая і радасная, як ласкавы шчэн.

 

<< back

forward >>