« Майя »

Том 1: « Форс-минор »

Глава 05

 

Каменны бераг возера, за якім пачынаецца дарога, выглядае даволі змрочна. Праз кожныя дзесяць метраў стаяць аўтаматчыкі, па выбаінах з шумам скачуць пабітыя старыя машыны, абшарпаныя  матарыкшы і памяранцавыя грузавыя машыны, размалёваныя малюначкамі з індыйскага эпасу. Маленькія, дзе-нідзе недабудаваныя і толькі месцамі пафарбаваныя хаткі прыліплі адна да адной як развараныя пяльмені… Верагодна, іх пачалі будаваць вельмі даўно, так даўно, што яны ўжо паспелі састарэць, і выгляд у іх такой, быццам сцены вось-вось абрынуцца. З дзвярэй адной з хат на мяне з захапленнем і цікаўнасцю глядзіць зграйка дзіўна брудных дзяцей… Можа, яны наогул ніколі не мыюцца? Кудлатыя, басаногія, у ірванай адзежы, з жахліва смаркатымі насамі, але пры ўсім пры гэтым рысы іх твараў прыгожыя і зусім не выглядаюць па-дзіцячаму. …У жываце з'яўляецца дзіўная стома, напруга, нібы нешта працягнулася ад мяне да іх і злілося, усім целам адчуваю і далікатнае прыцягненне і суровае адрыньванне адначасова. Не ведаю, чаму, але вызначана хочацца хутчэй ад'ехаць ад гэтага месца.

Ізноў індыйская "Волга" з няёмкімі выпуклымі сядзеннямі, ізноў галеча, татальная разруха і бруд, і калі жылыя раёны нарэшце скончыліся, я са здзіўленнем для сябе палегчана ўздыхнула.

Прама над дарогай навіслі скалістыя невысокія стромыя ўзгоркі, а злева - даліна, горы, бясконцыя тэрасы рысавых палёў. Па фарватэру даліны сярод шэрых камянёў выгінаецца маленькая рачулка, аспрэчваючы мае ўяўленні аб тым, што ўсе горныя рэкі грандыёзныя, імклівыя і бурлівыя.

- Падчас мусонаў гэтая рака разліваецца і становіцца раз у дзесяць шырэйшай, - голас Шафі нібы за кадрам.

Хмарна, і хоць сонца стала прабіваецца скрозь аблокі, далёкія горы ўтоеныя смугой, і ствараецца такое ўражанне, што даліна адыходзіць у нікуды, правальваецца ў пустэчу. Узіраюся туды, дзе даліна знікае, і ўяўляю, што там наогул нічога няма, што вось у тым месцы сканчаецца вядомы мне свет, а я знаходжуся на невялікім астраўку, вакол якога са ўсіх бакоў - бяздонная невядомасць. І сапраўды гэтак жа, як магчыма падысці да самага абрыву высокай гары і глядзець уніз, у прорву, або ўдалячынь за гарызонт, можна затаіўшы дыханне падабрацца да мяжы гэтага вострава і паглядзець на невядомасць, на гэтую бязмежную пустэчу, якая можа здацца безаблічнай, але толькі на першы погляд.

Дзе-нідзе на палях працуюць сяляне, прычым самую чарнавую працу выконваюць жанчыны і падлеткі, а мужчыны толькі кіруюць працай. Цікава, чым занятыя астатнія мужчыны?

- Шафі, чаму на поле працуюць толькі жанчыны?

- Таму што гэта жаночая праца.

- Што ты маеш на ўвазе?

- Жанчыны заўсёды працавалі на поле. А мужчыны прадаюць тое, што зрабілі жанчыны.

- Але ж праца на поле - гэта вельмі цяжкая праца, і мужчыны маглі б дапамагаць жанчынам. Бо жанчыны акрамя гэтага яшчэ і сямейнай гаспадаркай займаюцца, і дзецьмі, так чаму не палегчыць ім хаця б частку працы?

На яго твары адлюстравалася незадаволенасць і негатыўнае стаўленне да мяне. Вось яна, яго натура! Пакуль я трымаюся ў той вузкай каляіне, якую мне прапаноўваюць, я атрымліваю падлізніцкую фізіяномію з нацягнутай усмешкай. Як толькі я раблю маленькі крок у бок, падвяргаючы сумненню тое, у што чалавек свята верыць, то адразу ж бачу, хто ён такі. Шчыры ўчынак зрывае маскі і выкрывае фальш, я нарэшце сутыкаюся з рэальнасцю, і якое жыватворнае гэтае сутыкненне! З гэтай расколіны ў прывычным распарадку свету выстрэльваюць парасткі сапраўдных разважанняў, якія засноўваюцца на рэальным вопыце, а не на фантомах, у выніку чаго ўзнікае сапраўдная цікавасць да жыцця, жывы запал, захапляючая радасць даследавання. Што ж для мяне цікавей - жыць у зразумелым, знаёмым, камфортным, крывадушным кардонным свеце або кінуць выклік той стыхіі, якую мяне так добрасумленна вучылі не заўважаць? Здавалася б, адказ адназначны, але якая ж гэта  велічэзная сіла  - штодзённасць. Як мілагучная сірэна яна вабіць і ўсыпляе мёртвым сном, і не застаецца  нават смутных успамінаў аб тым, куды ж ты трымаў шлях.

- Мэм,  тут усё так, як павінна быць. Усіх гэта ўладкоўвае, і ніхто не збіраецца нічога змяняць. Гэта будзе супраць волі Алаха.

Вядома, з гэтым не паспрачаешся - калі на арэну выходзіць Алах або Хрыстос, мне застаецца толькі адысці ў цень, таму што акрамя нянавісці, якая адстойвае запаветы  сваіх багоў, я нічога не атрымаю - ні цікавай дыскусіі, ні апісання вопыту, ні разумных аргументаў.

Жанчыны ў Індыі - не больш, чым хатняе быдла. І гэта не перабольшанне, ні аб якім раўнапраўі і размовы не можа быць! Звычаі, выпешчаныя тысячагадовымі азмрочваннямі продкаў, тут дагэтуль захоўваюцца так дбайна, што іншамаральны у Індыі рызыкуе жыццём у прамым сэнсе гэтага слова. Але я пакуль яшчэ аб гэтым не ведала. Не ведала я і аб тым, што жанчынам і мужчынам нельга на вуліцы нават за рукі трымацца, любы паліцэйскі можа падысці і стукнуць па руках дубінкай. І гэта здараецца на вуліцах Дэлі! А што казаць аб усіх гэтых незлічоных глухменях, там наогул яшчэ каменнае стагоддзе, ад якога хочацца збегчы без аглядкі, забыўшы хутчэй пра тое, што ўбачыла.

За дзяўчыну, якую выдаюць замуж, сваякі абавязаныя заплаціць жаніху і яго сям'і, бо зараз яны будуць карміць гэтую скаціну. А калі грошай няма, то сям'я нявесты ідзе на падман - выдаюць дзяўчыну замуж, а грошай потым не аддаюць. У страшным сне не прысніцца, што дагэтуль (!) робяць некаторыя сем'і жаніхоў у гэтых выпадках. Яны спальваюць дзяўчыну... Гэтую гісторыю мне распавяла багатая індыянка, якая  ўсё жыццё дужаецца за правы жанчын у Індыі.

Ці вось яшчэ гісторыя з серыі жахаў - яна абыйшла ўсе інфармацыйныя стужкі свету. У Індыі дагэтуль квітнеюць касты, і дагэтуль звязаць сваё жыццё з чалавекам з найніжэйшай касты практычна немагчыма. Дык вось, адзін юнак закахаўся ў дзяўчыну з найніжэйшай касты, і нягледзячы на ўсе старанні сваякоў не жадаў адмаўляцца ад сваёй каханай. Пакаралі іх прыкладна - лінчавалі на агульным зборы жыхары роднай вёскі - вядома ж, у поўнай згодзе з воляй багоў і продкаў. Нават ўяўляю гэтыя добрыя, прымудроныя твары старэйшын, якія выносілі вердыкт - "павесіць абодвух". І гэта здараецца цяпер - у наш час. А я ж думала, што жыву ў свеце прагрэсу і розуму…

Параўнанне жанчыны з хатняй скацінай нават не зусім правамернае, таму што за забойства каровы індуса могуць пакараць смерцю, а за забойства жанчыны ў лепшым выпадку пасадзяць на некалькі гадоў у турму. Але я не думаю, што жанчыны - гэта нешта накшталт ахвяр індыйскай культуры, якіх неміласэрна эксплуатуюць зласлівыя індусы-мужчыны. Кожны псуе сабе жыццё па-свойму. Рускі мужык удыхае атруту і заліваецца алкаголем, еўрапеец сядзіць у тупой задаволенасці, а індыйская жанчына выбірае быць бязмоўнай скацінай, і сама дбайна засцерагае ўсе мясцовыя звычаі і выхоўвае сваіх дзяцей у поўнай адпаведнасці са звычаямі продкаў. Жорсткасць часцяком сумешчаная ў чалавеку з  сентыментальнасцю, якая даходзіць да ашалеласці, абвостраны жаль да сабе раптам з'яўляецца яркай нянавісцю, а зняважанае становішча жанчыны ў Індыі суправаджаецца фанатычнай глыбокай пашанай дзяцей перад маці. Хтосьці лічыць гэта гарманічнай сістэмай проціваг, а на мой погляд гэта проста два бакі адной і той жа манеты – адно не мёд, і другое не рэдзька.

...Жанчыны ў яркіх сары носяць на галовах велізарныя звязкі травы, амаль што снапы. Тонкія фігуркі з ідэальнай постаццю, захутаныя ў яркія зялёныя, ружовыя, чырвоныя, жоўтыя, блакітныя тканіны, плаўна, не спяшаючыся перасоўваюцца па цёмна-жоўтаму полю з сакавітымі астраўкамі зялёных парасткаў рысу.

- Хэлло! - не ўтрымалася і памахала рукой ідучым уздоўж дарогі жанчынам і дзяўчынкам. Глупства, вядома… а што яшчэ застаецца зрабіць, калі хочацца выказаць ім сваю сімпатыю, а не ведаеш, як яшчэ гэта зрабіць!

Іх вочкі зазіхацелі, мордачкі расплыліся ва ўсмешках - неймаверна, якая непасрэднасць, прыемна… Цікава - як яны паставяцца да таго, што я іх сфатаграфую? Падспудна чакаю не агрэсіі, вядома, (я ж не на Заходняй Украіне), але па меншай меры незадавальнення… Але не, выбудаваліся ў шэраг, паправілі сары - усё з той жа смешнай, але прыемнай сур'ёзнасцю, няспешнасцю… вось бы ў каго павучыцца гэтым хадзячым паўлінам у багатай адзежы! Урачыста замерлі. Чакаюць.

- Мэм, гэта шчасце для іх. Ніхто яшчэ ніколі не фатаграфаваў іх, яны ведаюць, што такое фотаапарат толькі па чутках, - умяшаўся Шафі.

- Спадзяюся, яны не баяцца?

- Не, мэм, ну што вы, як магчыма ВАС баяцца! - вось ілгун, усе свае фразы будуе і прамаўляе так, каб улагодзіць маё пачуццё ўласнай важнасці, і гэта ў яго ўвесь час атрымлівацца. Я ужо прывыкла да таго, што я "мэм", што магу быць зняважлівай і нават уладнай, але няўжо мяне так лёгка злавіць на такія вось танныя фразачкі і на алейную інтанацыю? Бо відавочна, што гэта ўсё крывадушнасць, і ўсё ж пачынаю заўважаць, што часам гуляю ў гэтую гульню ўжо па-сумленнаму.

- Шафі, спытай, калі што, я магу заплаціць ім…

- Мэм, Вы ўжо зрабілі для іх такі падарунак, які яны запомняць на ўсё жыццё.

Так, гэтыя жанчыны робяць значна больш прыемнае ўражанне, чым забяспечаныя індыянкі. Нават жанчыны ва ўзросце выглядаюць вельмі прыемна - стройныя, падцягнутыя целы, твары сур'ёзныя, але без друку заклапочанасці, спакойныя, але не млявыя, ні смутку, ні задаволенасці, і яны зусім не выглядаюць тупымі. Ва ўсім іх абліччы ёсць адмысловая прыгажосць. Успомніліся нашы сялянкі - вечна скандальныя, вечна незадаволеныя клапатлівыя дужыя бабы з тварамі, на якіх адклалі нязмыўны адпячатак бесперапынныя клопаты і раздражненне. І самагонка, вядома. Думкі аб нашых бабах выклікалі смутную турботу, ну іх…

Клічу, перакладаю фотаапарат у рэжым "Play", паказваю на дысплеі фоткі, якія атрымаліся. Ад іх павее вогнішчам, курадымам і трухлявай адзежай. Божа мой, колькі захаплення, белазубых яркіх усмешак, смеху! Жартаўліва пхаюцца, тоўпяцца, іржуць ва ўсё горла, закрываюць твары - саромеюцца. Вось ужо не чакала такога спрыту, думала, што яны стаміліся… а стомленасць у мяне трывала асацыюецца з узлаванасцю, змрочнасцю, а ў іх не…

Яшчэ гадзіна прыемных, але манатонных пейзажаў, і дарога пераходзіць у серпантын. Хваёвыя лясы ўзбіраюцца ўверх па ярка-зялёнаму аксамітнаму травяному дывану. Як я любю хвоі! Пах смалы, смак іголак, пухнатыя лапы… часам амаль што бачу, як ад іх зыходзіць залацістае ззянне, змешваецца з густым пахам і адводзіць адчуванні кудысьці вельмі далёка - у даўно забытыя дзіцячыя ўспаміны, у  закуткі памяці або туды, дзе я можа быць яшчэ толькі буду.

Нарэшце прыязджаем на невялікую круглую пляцоўку з відам на палі для гольфа, груды, падобныя да гіганцкіх зялёных хваль, пераходзячыя ў невысокія скалістыя горы. Гэта канчатковая стаянка машын, і тут іх, як ні дзіўна, нямала, нягледзячы на тое, што турыстаў не відаць. Бяссонечна і прахалодна, іду піць чай у адно з адчыненых кафэ, каля якога стаіць доўгі драўляны стол і разнамасныя крэслы… Няўжо замежнік? Па ўсіх прыкметах падобны. Пакуль ішла, паспела дамаляваць яго да прывабнага мужчыны. З ранняга дзяцінства ўвесь час хочацца ўлюбляцца, і я напрапалую ўлюблялася ва ўсіх без разбору. Часам западала на такіх вырадкаў, што сорамна ўспамінаць:)

Падыходжу зусім блізка, і ён нібы адчуў мяне і павярнуўся. Механічная ўсмешка, банальнае прывітанне, пустыя вочы, лагодна-абыякавае выражэнне твара, - самы звычайны замежнік, з якім можна абгаварыць няўжо што маршруты і кошты. Але я ўсё ж вітаюся і саджуся побач… Навошта???

- Ты адкуль? - аўтамат мужчынскім голасам выплюнуў першую па чарзе фразу.

Ну чаму менавіта "ты адкуль", "куды едзеш", "як доўга ты ўжо ў Індыі"... што яны ўсе - з пластыліну ці што? Чаму не спытаць "Што ты шукаеш у сваіх вандраваннях?", або "Як ты думаеш - чаму гэтыя горы навяваюць на мяне такі настрой, як калі прачынаешся сярод ночы і не разумееш - ці то ўстаць і прагуляцца, ці то паспрабаваць заснуць далей", або… Ды што заўгодна можна сказаць або спытаць, калі душа не з кардона, калі хоць нейкая жыццё цепліцца там, але, відаць, яны як раз з кардона...

- З Расеі, - адказваю млява, але ўсё ж нацягваю ўсмешку.

(Цяпер скажа - "О! Расея!!")

- О! Расея! Ніколі не быў у Расеі. Я думаў, усе рускія дзяўчыны - высокія і дужыя, а ты больш падобная да францужанкі. А я з Англіі. Ты была калі-небудзь у Англіі?

- Не, мяне не вабіць у Еўропу. Асабліва зараз… - зразумее, не зразумее? Не, не зразумеў. А цяпер скажа - "так, тут зусім усё па-іншаму", як быццам бы не разумее, што толькі дэбіл не бачыць, што тут усё па-іншаму...

- Так, Тут усё зусім іншае.

Наогул гэта такі стыль гутаркі кардонных людзей - яны абменьваюцца выказваннямі, на якіх пастаўлены штамп "агульнапрызнанае" і "падыходзіць для падтрымання гутаркі з цётачкамі і дзядзечкамі з такой знаёмай Еўропы". Пры гэтым лепш не глядзець ім у вочы - яны ў гэтыя моманты нічога не адлюстроўваюць, ну гэта значыць наогул нічога, і адчуванне ад зносін з імі - непрыемнае, мякка кажучы. Калі хочаш адчуць у еўрапейца, які вандруе па Індыі, нейкую жвавасць - пакажы яму смачную сардэльку або якую-небудзь бірульку, тады вочкі яго забегаюць і загарацца агеньчыкам, у якім можна дадумаць цікавасць да жыцця.

- Сюды людзі прыязджаюць нешта шукаць, а ў Еўропе людзі працуюць, - засмяяўся невядома чаму.

- Я больш не працую.

- Кім?

Талковая атрымліваецца гутарка… моўчкі гляджу яму ў вочы, але там нічога не змянілася - проста іголка патэфона пераскочыла на наступную дарожку, калі гэтая дала збой. Якое будзе наступнае пытанне?

- Падабаецца табе Джаму і Кашмір?

- Не, тут занадта напружаная атмасфера, - мусіць, усе баяцца, што ў любы дзень можа пачацца вайна.

(Толькі не трэба распавядаць, як тут было дзесяць гадоў таму...)

- Так, дзесяць гадоў таму тут усё было па-іншаму. На Дал-Лэйк немагчыма было знайсці свабоднага месца, - так многа было турыстаў. І ўсе прыязджалі сюды не на тры дні, як цяпер, а на некалькі месяцаў. Мы не хацелі вяртацца дадому, тут быў наш дом, наш рай на зямлі, рай для тых, хто не хоча сядзець у офісе, рабіць кар'еру, насіць гарнітур. Гэта было самае рамантычнае месца ў свеце, дзе можна было быць такім, які ты ёсць. Мы рабілі на востравах вар'ятыя вечарынкі, тут былі лепшыя ды-джэі са ўсяго свету... - кажа так, быццам усё лепшае засталося ў мінулым, і зараз засталіся толькі ўспаміны, і толькі тады, калі ён успамінае, ён сапраўды жыве. Зноў павеяла магілай. Ну хопіць, больш не магу, як бы хутчэй развітацца з гэтым чалавекам без сучаснага? …Нешта дакранулася да спіны, і гэтае адчуванне слабым рэхам адклікалася ў целе. Павярнуўшыся, бачу, што да нас ідзе хлопец, глядзіць на мяне… мне падабаецца, калі так глядзяць… нібы не сумняваецца ў тым, што зможа захапіць… але не таму, што самаўпэўнены.

- А, а вось і Дэні! Дэні, а гэта Майя, яна руская, уяўляеш?

- Прывітанне, Майя, - Дэні сеў насупраць, і я магла разгледзець яго.

Яму, мусіць, каля трыццаці. Прыемны твар - зусім не такі, які лічыцца прыгожым, але ў ім ёсць нешта вельмі прывабнае для мяне. Ледзь больш за звычайныя шырокія скулы, нос няправільнай формы (хутчэй за ўсё, следства пералому), спакойныя, але не абыякавыя вочы, у якіх так хочацца ўлавіць пробліскі інтэлекту і сур'ёзнасці, вусны, якія, здаецца, было б прыемна пацалаваць... І асабліва падабаецца, што ён не трымае ўвесь час гэтую фанерную саладжавую ўсмешку на сваім твары, як гэта робіць большасць замежнікаў і падчас зносін, і нават калі яны проста моўчкі ідуць. Прынята лічыць, што гэтая ўсмешка сведчыць аб тым, што ўсё добра, што яны задаволеныя жыццём, і ўсім бы нам такія ўсмешкі і такое жыццё. Божа ўратуй! Не бачу ў гэтай застылай грымасе нічога прыемнага - самая звычайная благая прывычка, якую я пасля пачала заўважаць і за сабой пасля не вельмі працяглых зносін з замежнікамі. Стан у гэтыя моманты мёртвы і шэры, а адчуванне твара - напружанае і ненатуральнае, таму я вырашыла дбайна сачыць за тым, каб падчас зносін усміхацца толькі тады, калі сапраўды хочацца (а хочацца не так ужо і часта), а ў астатні час захоўваць твар спакойным і ненапружаным.

- Ты даўно ў Індыі? -  голас яго мне таксама падабаецца.

- Пяты дзень.

- Пяты дзень? Магу сабе ўявіць, як ты сябе адчуваеш - як у пекле, так?

- Дык не, ужо не. Тут больш-менш спакойна, асабліва ў параўнанні з Дэлі, хоць не пакідае адчуванне, што мяне падманваюць паўсюль.

- Дык так яно, хутчэй за ўсё, і атрымліваецца... Колькі ты плаціш за пакой? Ты ж жывеш на Дал-Лэйк у плывучай хаце?

- Так. Дваццаць даляраў у дзень, уключаючы сняданак.

Яны абодва засмяяліся.

- Пакой на дваіх тут каштуе тры-чатыры даляра ў суткі, а ежа на цэлы дзень на аднаго - ну пяць, шэсць ад сілы.

А ці не чуе Шафі гэтай гутаркі?.. Ён стаіць не так ужо і далёка, паглядвае, і твар насцярожаны, нават незадаволены. Напэўна гэты жук асцерагаецца, што наша гутарка дойдзе да цэн, што яшчэ можа яго ўстрывожыць?

- Няўжо? Сур'ёзна? - расчараванне напаўзло на здзіўленне. Во халера! - Я яшчэ ў Дэлі аплаціла тры дні пражывання тут.

- Гэта распаўсюджаны трук, - ты пападаеш у турагенства і яны соваюць табе самы неходкі тавар… Напэўна, ты сказала ім, што ў Індыі ўпершыню.

- Ага.

- Гэтай сумленнасцю можна падпісаць сабе смяротны прысуд:) Ні ў якім разе нельга гэтага казаць, - у лепшым выпадку страціш грошы, як гэта адбылося з табой.

- Яны палохалі ўсякімі жахамі, казалі, што некалькі дзён назад двух рускіх дзяўчын разрэзалі на кавалкі ў атэле…

- Ну вядома… і таму прапанавалі табе СВОЙ атэль, так?

- Ну так.

- Яны майстры на такія трукі...

- А вось дарэчы, колькі каштуе шпацыр на паўдня па возеры на шыкары?

- Рупій дзвесце максімум. Чатыры даляра.

- !... Зразумела…

- У цябе ёсць даведнік "Lonely Planet"?

- Не, а што гэта?

Дэні дастаў з заплечніка тоўстую кнігу ў яркай вокладцы і даў яе мне. (Бокам вока бачу, што ў Шафі твар злёгку шырэе .)

- Даведнік. Незаменная рэч. Тут - уся інфармацыя па Індыі - кошты, атэлі, экскурсіі. Усё вельмі падрабязна, з картамі, раскладамі, рэкамендацыямі, з такім заблудзіцца немагчыма.

- Тут яго можна купіць?

- У любой кнігарні! Што-што, а кнігарні ў Індыі цябе пацешаць... калі ты цікавішся кнігамі па эзатэрыцы, вядома.

Халера, вядома я цікаўлюся эзатэрычнай літаратурай! У апошні час толькі гэта і чытаю, хоць часам з задавальненнем магу пагартаць Гессе або Кафку… А здаецца ж, Дэні і англічанін знаходзяцца разам зусім выпадкова і сапраўды не маюць адзін да аднаго ніякага дачынення. Ускалыхнуліся эратычныя фантазіі, пераплятаюцца, гуляюць як дэльфіны - то скачуць адна з адной на паверхні, то адыходзяць углыб. (Ты ж думаеш аб тым жа? Ты ж ўжо не раз падумаў аб тым, якая ў мяне скура навобмацак, ці прыгожыя ў мяне грудзі, ці пругкая попка…) Злёгку кружыцца галава, і мне падабаецца гэты стан, ён абсалютна самадастатковы - нават калі не будзе ніякага працягу, гэта не выкліча расчаравання, бо я нічога не чакаю, я атрымліваю асалоду непасрэдна цяпер.

- Тут у горах можна ўзяць каня, - Дэні звяртаецца толькі да мяне!

І тут жа ўзнікае няёмкасць перад англічанінам нават нягледзячы на тое, што ён мне не падабаецца і я стаўлюся да яго абыякава, - за тое, што мы (вось ужо і "мы" з'явілася:)) збіраемся яго "кінуць". Ці то ён зразумеў, ці то на самой справе хацеў чагосьці іншага (зусім не хачу ў гэтым разбірацца, а хачу хутчэй адкараскацца ад яго), але ў выніку з сентэнцыяй "А! Гэта не для мяне!" англічанін назаўжды знік з поля майго зроку. Атмасфера згусцела, неба стала больш мяккім і залацістым, мы з Дэні моўчкі разглядалі адзін аднаго, а Кашмір стаў проста дэкарацыяй для ледзь улоўнага танца поглядаў.

- Дэні… - папярхнулася, закашлялася, аказваецца, нават горла перасохла…, - Дэні, нам патрэбен будзе гід? - само сабой, жудасна не хочацца, каб з намі быў Шафі, але калі мы заблудзімся…

- Не, гід не патрэбен. У турыстычных месцах у Індыі наогул рэдка патрэбен гід, калі ты вядома не збіраешся пайсці ў горы на некалькі дзён, ды і ў гэтым выпадку - вялікая частка горных маршрутаў так добра пратаптаная, што наўрад ці там заблудзішся. Індусы, вядома, нагнятаюць становішча, кажуць, што гід неабходны нават для таго, каб дайсці да туалета. А па дарозе яны абавязкова быццам ненаўмысна завядуць цябе ў краму або ў рэстаран да свайго дзядзькі ці брата. Не давярай слепа індусам, - часам яны бываюць вельмі хітрыя, хоць часцей за ўсё і  не небяспечныя.

- Ну і выдатна:) Пойдзем, я скажу свайму гіду, каб чакаў мяне тут.

Шафі адлюстроўвае ўсмешку, за якой выразна праступаюць і незадаволенасць, і трывожнасць. Зразумеў, значыць, што знік, што ў мяне больш няма да яго ніякага даверу, і што самае жудаснае - няма неабходнасці ў ім. Напружаным голасам адказвае, што будзе чакаць тут не больш за тры гадзіны.

- Гэта чаму ты дыктуеш ёй свае ўмовы? - Дэні кажа строга, але незласліва, і гэта адразу ж выклікае ў мяне ўсплёск  сімпатыі. - Няўжо яна не аплаціла ўвесь дзень?

- Так, але...

- Ніякіх "але" тут не можа быць. Майя, колькі ты заплаціла яму?

Я у замяшанні, - толькі б не ісці на канфлікт… Сказаць Дэні ці не, што Шафі - не проста мінак, і мне зусім не хочацца бачыць яго незадаволены твар яшчэ два дні? Але няма часу, каб прыняць рашэнне, усё абдумаць… Будзь што будзе!

- Пяцьдзесят даляраў.

Ага, твар Шафі счарнеў, - дарэмна ён спрабуе захаваць спакойны выраз твара. Стаў падобны да школьніка, які ненавідзіць настаўніка, але разумее, што ў гэтай сітуацыі ён ніяк не можа выказаць злосць. Мусіць, нават зубы сціснуў…

- Пяцьдзесят даляраў?? Машына з вадзіцелем на цэлы дзень каштуе пятнаццаць даляраў, і ты лічыш, што твая праца каштуе трыццаць пяць? І за трыццаць пяць даляраў ты не згодзен проста пасядзець тут і папіць чай столькі, колькі запатрабуецца?

Маўчыць, апусціўшы вочы, а я зведваю няёмкасць, сімпатыю і нейкую новую для мяне радасць адначасова. Гляджу на Дэні, - ён спакойны і ўпэўнены ў сабе. Вельмі рэдка ў маім жыцці былі сітуацыі, каб сваімі ўчынкамі я ставіла людзей у такія вось няёмкія для іх сітуацыі, і не таму, што я заўсёды зведвала сімпатыю, а таму, што было страшна заступаць за расчэрчаныя клетачкі, хоць я, вядома, апраўдвала сябе. І вось цяпер я раптам адчула, што мне падабаецца гэтая сітуацыя, што ў ёй чуецца бурленне жыцця, і што мая натужлівая няёмкасць - гэта шалупіна, якую хочацца скінуць як нешта зусім чужое.

Адказу Шафі мы так і не дачакаліся, і Дэні сказаў, што мы вернемся гадзін праз пяць-шэсць.

Нешырокая асфальтаваная дарога вядзе да гор, яна яшчэ мокрая ад нядаўняга дажджу. Неба зацягнутае густым туманам, але ўжо адчуваецца набліжэнне сонца, - яно вось-вось прадзярэ заслону. На велізарных палях для гольфа дзе-нідзе тырчаць фігуркі з клюшкамі. Хваёвы лес, які ўздымаецца па стромкіх камяністых схілах, - па ім не пагуляеш, на яго можна толькі тарашчыцца… Нават тут, удалечыні ад бруднага горада і аўтаматчыкаў, на кожнай галінцы вісіць напружанне… 220:) - такое адчуванне - дакраніся, і стукне токам.

- Дэні, табе тут падабаецца?

- Дваістае адчуванне. Калі знесці ўсё, што панабудоўвалі людзі, мусіць будзе хораша. А так… не, тут трывожна.

- Я таксама гэта адчуваю, але ніяк не магу зразумець, чаму. Накшталт бы тут, у горах, павінна быць не так, як у горадзе... Або гэта я папросту не магу расслабіцца, скінуць груз уражанняў?

- А ты думаеш, што настроі людзей ніяк не ўплываюць на дух усяго месца?

- Я не ведаю… а як гэта можна высвятліць? Чым гэта можна вымераць?

- Сваімі адчуваннямі, вядома, больш няма чым.

- Зразумела... Ну ўвогуле так, зразумела:) Няўжо наогул можна зразумець, што такое свет без сваіх адчуванняў? Бо што б я ні зразумела, гэта ўсё роўна будуць МАЕ адчуванні, МАЕ ўспрыманні. Я часта думаю аб гэтым. Але я бачу яшчэ вось што - мае ўспрыманні не з'яўляюцца чымсьці непарушным. Сёння гэта можа быць адно, заўтра - іншае, а сітуацыя можа быць адна і тая ж. Напрыклад, гэтыя месцы. У мяне няма ўпэўненасці ў тым, што заўтра я буду іх бачыць такімі ж, як сёння, а гэта значыць, што няма ніякіх падстаў лічыць, што тут і сапраўды ўсё прасякнута цяжарам, бо гэта могуць быць асаблівасці менавіта майго і менавіта імгненнага светаўспрымання. Хоць… вось і ты кажаш, што адчуваеш тое ж самае, ды і гэтыя разважанні нібы слізгаюць па паверхні, не дакранаючыся сутнасці, а ці могуць наогул разважанні крануць сутнасці? І што такое "сутнасць"? Накшталт разумею, а выказаць не магу… або не разумею… увогуле цёмны лес:)

- І ўсё ж сёння ты ўспрымаеш гэтае месца менавіта так. Твой стан, твары людзей, горы, паветра, інтанацыі мінакоў, іх погляды - ва ўсім гэтым ты адчуваеш напругу, так?

- Так, так. Але з гэтага не вынікае, што гэтая напруга існуе незалежна ад мяне.

Задумаўся… на яго твары не адлустроўваецца ніякай незадаволенасці або расчаравання, і гэта прыемна, сапраўды прыемна. Пераважная большасць людзей, з якімі мне прыходзілася размаўляць на самыя розныя тэмы, праяўляюць жахлівую нетрывальнасць, калі іх карціне свету або пункту гледжання пагражае хаця б ледзь прыкметная небяспека, а калі яны не могуць нешта растлумачыць, то ўпадаюць у турботу і раздражненне. Калі ў чымсьці няма яснасці, то звычайна бярэцца найболей зручнае, камфортнае тлумачэнне. Людзі не хочуць раставацца ні з адным са сваіх перакананняў, нават калі гаворка ідзе аб такім глупстве, як перавагі ручнога прання ў параўнанні з пральнымі машынамі. Я памятаю, што аднойчы умудрылася паспрачацца на гэтую тэму тры гадзіны, адстойваючы машыну як сродак зэканоміць час і спіну, а мае апаненты, маладая сямейная пара, адстойвалі ручное мыццё, як адзіна магчымы сродак дамагчыся сапраўднай чысціні і белізны. Праз тры гадзіны мы канчаткова пачалі ненаведзець адзін аднаго, так і не знаўшоўшы ніводнай кропкі, у якой маглі б пагадзіцца адзін з адным, пасля чаго больш ні разу не сустракаліся. Што ўжо казаць аб такіх перакананнях, на якіх трымаецца ўся мудрагелістая канструкцыя жыццёвых асноў, - аб сям'і, адносінах паміж мужчынам і жанчынай, выхаванні дзяцей і гэтак далей. Мае суразмоўцы заўсёды знаходзілі магчымасць зведаць тую ці іншую форму непрымання, калі я аргументавана адстойвала меркаванне, якое супярэчыла іх прывычным перакананням. Нават тым больш - менавіта ў тым выпадку, калі пярэчанне было аргументаванае, узнікала найболей яркая форма непрымання, таму я зразумела, што практычна любыя зносіны паміж людзьмі - гэта проста пікіроўка схемамі, гэта нават і не зносіны зусім. Людзі як паралельныя прамыя - ніколі не перасякаюцца ў гэтых зносінах, хоць ім і здаецца, што яны ўступаюць адзін з адным у кантакт.

- Гэта вядомы пункт гледжання, - свет не існуе па-за намі, але мне пакуль што гэта незразумела, - сказаў Дэні пасля некалькіх хвілін маўчання. - Бо зусім ясна, што ад таго, што мяне не будзе, свет не перастане існаваць. Напрыклад, заўтра я магу памерці, і я сапраўды ведаю, што свет застанецца, бо кожны дзень хтосьці памірае, а свет застаецца. Людзі прыходзяць і адыходзяць, але свет не знікае. Знікне толькі мой свет… хоць гэта яшчэ вялікая загадка - як жа так можа быць? Мусіць, гэта самае складанае, што можна ўявіць - што Я магу знікнуць, спыніцца… гэта вышэй за маё разуменне, я проста не хачу аб гэтым думаць, я не ведаю - як аб гэтым думаць.

- З табой прыемна размаўляць, Дэні. Нават калі мы ні да чаго не прыйдзем… усё роўна - прыемна. Я нават не ведаю што менавіта мне так падабаецца - магчыма, шчырасць?

- Цікава…

- Што менавіта?

- Тое, што ты кажаш аб шчырасці, як аб галоўным… я цяпер скажу - чаму, але спачатку хачу сказаць табе, што…

Дэні замоўк і спыніўся, я таксама, некаторы час мы стаім і глядзім адзін на аднаго. Маўчанне, якое ўсталявалася паміж намі на гэтыя некалькі хвілін, зусім не цяжкае, у ім няма напружанасці, як гэта заўсёды бывае.

- А шчырасць ёсць не толькі ў тваіх словах, Дэні, але нават  у тваім маўчанні. Ты разумееш, што я маю на ўвазе?

- Не, не разумею.

Лёгкі ўсплёск расчаравання.

- Не разумееш?

- Не… але адчуваю! Выдатна адчуваю!:)

Мы засмяяліся, і маленькія горныя крумкачы падхапілі наш смех, выносячы яго да вяршынь, палян.

- Ты гуляеш са мной:) - жартаўліва пхаю яго плячом.

- Вядома. І табе гэта падабаецца. Я ведаў гэта з першага ж моманту, калі ўбачыў твае вочы.

- Я таксама…

- А што ў нас там наконт існавання свету вакол нас? На чым мы спыніліся?

- На тым, што ты паабяцаў спачатку мне нешта сказаць пра шчырасць, забыўся?

- Так… я вось спрабаваў вызначыць - што для мяне самога з'яўляецца самым галоўным, самым-самым, што ні ў якім разе нельга страціць, забыцца. Розум - глупства, я згодзен жыць не быўшы занадта разумным. Прыгажосць? Не… Шчырасць. Шчырасць - гэта тое, на чым я непазбежна спыняў свой выбар. Без яе я труп. Мне нават здаецца, што зусім няма ніякай дурасці самой па сабе, няма непрыгажосці, няма неадчувальнасці - усё гэтае толькі следства страты самага галоўнага - шчырасці самога з сабой.

Я прыцягнула яго за руку.

- Дэні, так мусіць і запал таксама залежыць ад шчырасці?

- Ты гуляешся са мной?:)

- І табе гэта падабаецца:) …Пайшлі далей. Дык вось, я не кажу, што свет не існуе па-за намі, я толькі кажу, што не ведаю, ці існуе нешта па-за маім успрыманнем або па-за мной, і што ў мяне няма нават спосабу гэта пазнаць. Калі ёсць успрыманне вось гэтых гор - ці значыць гэта, што ёсць нейкая "я" і ёсць "яны" "па-за мной" і ёсць нейкі працэс "успрымання" паміж "мной" і "імі"? Што такое "па-за", і што такое "мяне"? Усё, што я магу сказаць, так гэта тое, што ёсць вось такая штука, якую я заву "успрыманне гары", таму нават сама пастаноўка пытання аб існаванні чагосьці "па-за мной" неправамерная, ілжывая, бо зыходзіць са свядомага прыняцця як факт, што ёсць "я", ёсць "па-за" і асобна ад усяго гэтага ёсць успрыманне, а мы нават нічога і не ведаем аб гэтым. …Не разумею, як гэта практычна прыўнесці ў маё жыццё, бо я не магу зараз пачаць думаць, што ёсць менавіта "успрыманне гары", а не "я", "якая ўспрымае" "гару". Або гэта як раз і ёсць няшчырасць? Дзеля выгады ў выразах звяртацца да свядомай хлусні? І усё ж… я не вялікая спецыялістка ў псіхалогіі, але як чалавек, які імкнецца да шчырасці, магу сказаць толькі адно - ёсць успрыманне, і гэта ўсё, што я ведаю, а ці ёсць нешта акрамя гэтага - я проста не ведаю.

Дэні хутка падхапіў маю думку.

- Добра, значыць я магу казаць толькі аб тым, што ў гэтым месцы ёсць такое ўспрыманне, якое завецца "адчуваю цеплыню сонца" або "бачу неба" або "чую голас", але я не ведаю, што такое сонца, неба, голас на самой справе. Накшталт бы так, хоць сапраўды кажучы, гэта толькі некалькі адцягненыя разважанні, якія я сапраўды не разумею. 

- Я таксама:) Што ж атрымліваецца далей… а калі ты адвернешся, то гара застанецца, і ты можаш гэта праверыць, калі павярнешся зноў. А гэта значыць, што яна існуе, калі ты яе не ўспрымаеш.

Мы абодва засмяялася, адчуўшы, што нястрымна апускаемся ў слізкую няяснасць.

- Не, гэта значыць, што ў той момант, калі я адварочваюся, у мяне няма ўспрымання, якое я заву "бачу гару", а калі паварочваюся - яно зноў узнікае.

- Але ты ж памятаеш аб тым, што яна ёсць ззаду цябе, проста ты яе не бачыш.

- Я магу падумаць аб тым, што калі павярнуся, то будзе ўспрыманне гары, а цяпер ёсць толькі ўспрыманне думкі аб гары або разумовага вобразу гары. Аднойчы я прачытаў у кнізе адну фразу, якая надоўга запала ў галаву, - Дэні злёгку ажывіўся і дадаў кроку. - Гэтая фраза гучала так: "я ніколі не ведаю, што ззаду мяне, бо я ўвесь час гляджу наперад. І хто ведае, можа быць усё тое, што я толькі што бачыў, перастае існаваць, калі я адварочваюся".

- Ты нічога не можаш аб гэтым ведаць, ты можаш толькі казаць аб тым, што ўспрымаеш… Хм… што са ўсім гэтым рабіць, Дэні?

- Пакуль што нічога, - ён пасур'ёзнеў, - але для мяне гэта не проста адцягненыя разважанні, я спрабую ўлавіць у гэтым прысмак яснасці, і часам гэта атрымліваецца, але часцей - не.

Так, напэўна, гэта тупік. Цікава -  чалавек можа сам сябе адукаваць, самастойна дабрацца да ісціны, або абавязкова павінен быць той, хто растлумачыць і пакажа? Першая думка мне падабаецца больш, але пацвердзіць яе сваім прыкладам я не магу.

- Мне сапраўды цікава з табой размаўляць. Не перастаю гэтаму дзівіцца:) Ты шмат чытала, шмат думала?

- Так, чытала я шмат… потым думала аб тым, што прачытала, потым яшчэ думала, а потым кінула чытаць, таму што гэта нічога не змяняла ў маім жыцці. Мастацкая літаратура нічога акрамя эмоцый не давала, рэдка калі траплялася нешта на самой справе значнае… я магу назваць табе некалькі імёнаў, але яны мала што табе скажуць, гэта рускія пісьменнікі - Бунін, Набокаў, Газданаў…

- Буніна і Набокава я ведаю!

- ? Звычайна ведаюць толькі Дастаеўскага, ужо не ведаю, што людзей у ім прыцягвае, суцэльная чэрнь… Ну вось, і тады я пачала чытаць кнігі па псіхалогіі, рэлігіі, па розных практыках, але і тут не знайшла ніводнай кнігі, пасля якой не паўстала б адчування мутнасці і падманутасці, - поўная няяснасць ва ўсім - і ў тэрмінах, і ў спосабах дасягнення так званых прасветленых станаў… Вось, зрэшты, Кастанеду я прачытала ўсе адзінаццаць тамоў разоў мусіць пяць і буду перачытваць зноў, але гэта як купацца ў цёплых хвалях - падняло і апусціла, бо адказу на пытанне "што канкрэтна рабіць" там таксама няма. А ужо філасофія… усе гэтыя Гегелі, Канты - гэта наогул поўны капец, нават слоў няма. Смецце. Чытаў?

- Ну вядома чытаў:) Шопенгауэр, Ніцшэ, Кант, Сартр… Нейкі час філасофія была маім запалам… мастацкая літаратура таксама натхняла - у апошні час - Картасар, Льоса…

- Гэта змяніла тваё жыццё?

- Так.

- ?? Так?

- Так.

- І як жа?

- Я перастаў верыць, што філасофія нешта ведае, а псіхалогія нешта можа – гэта выцверазіла.

- А, ну так… Вось і я аб тым жа:) Пракапалася ў гэтым балоце гады тры, пакуль канчаткова не зразумела, што ўсё гэта - толькі жангляванне фантомамі, абстракцыямі, якія незразумела як праецыраваць на сваё жыццё. І так, і гэтак прыкладвала - ну ты разумееш, мусіць, як гэта здараецца:) - не, нічога зусім не атымлівалася… І вось цяпер я нічога не чытаю, - няма чаго. Можа, калі-небудзь сама напішу што-небудзь, калі вядома знайду тое, пра што захочацца напісаць:)

- Ідэя цікавая:) Толькі хочацца зрабіць нешта сапраўднае, каб не было і ценю той шматспадзеўнай шматзначнасці, з якой створана ўся літаратура. Увесь час чакаеш, што вось цяпер, цяпер будзе нейкі прарыў у новае разуменне, у адкрыццё, але ў выніку так і не адкрываецца НІЧОГА вызначанага… Мастацкая форма ўжываецца пісьменнікамі не як апраўленне, а як шырма, за якой яны хаваюць поўнае неразуменне сэнсу свайго жыцця, і што самае жудаснае - усе гэтыя складаныя сюжэтныя пабудовы ствараюцца ў тым ліку і для таго, каб схаваць сам факт гэтага неразумення. Проста абуральная хлусня. Калі я ўпершыню набраўся адвагі сказаць самому сабе, што лічу ілгунамі ўвесь гэты "колер" чалавечай культуры… у нейкі момант мне наогул здалося, што чалавек - гэта тупіковая галіна эвалюцыі прыроды.

- Так недалёка і да мізантропіі.

- Так недалёка да ісціны. Зрэшты, нараўне з поўным расчараваннем у людзях і ў іх культуры ў мяне засталося вельмі моцнае жаданне знайсці такіх людзей і такое мастацтва, да якіх я б мог зведваць сапраўдную сімпатыю, таму мізантропам не стаў.

- Ведаеш, я нават сустракалася з сучаснымі філосафамі і "мудрацамі". Было цікава паглядзець - ну як жа жывуць гэтыя людзі, бо гэта мусіць нейкая асаблівае жыццё, жыццё мысляра… не, усё тое ж самае - бульбачка на кухні, жонка ў бігудзях, недасканаласць, нуда, славалюбства, агрэсія, зайздрасць…

- Жонка ў бігудзях - гэта жудасна:)

Цела адклікалася на яго смех салодаснай хваляй, якая пракацілася знізу даверху, тут і дарога пайшла ўверх, і неўзабаве мы дайшлі да пад'ёмніка.

Даўно я не была ў горах! Эльбрус… Пасля таго ўзыходжання думала, што ніколі больш нават да ўзгорачка блізка не падыду, не сунуся туды нават на пешы шпацыр. Бязлітасная стыхія, якая злізала супакой маіх сноў на некалькі месяцаў…

- На каню ці на пад'ёмніку?

Цікава, навошта дзве білетныя касы? Не магу паверыць сваім вачам, - адна каса для жанчын, іншая - для мужчын! Такое яшчэ бывае?

- Тыповая з'ява для Індыі, - засмяяўся Дэні, - асабліва для мусульманскага штата. І ў мясцовых аўтобусах тое ж самае, - з аднаго боку - сядзенні для мужчын, з другога - для жанчын.

Падыход да кас раздзелены жалезнымі поручнямі. Так, вось гэтае грамадства - мужчынам і жанчынам нельга нават у адной чарзе стаяць! Гэта больш нагадвае параною, чым рэлігійнасць. Не, гуляйце ў гэтыя гульні без мяне! Я пайду да акенца разам са сваім хлопчыкам, арыштуйце мяне, калі хочаце.

- Дэні, што мне за гэта будзе?:) - лёгкая трывожнасць усё ж ёсць.

- Нічога, ты ж іншаземка!

Аглядаюся на ўсялякі выпадак па баках. Некалькі турыстаў-індусаў узіраюцца на нас больш, чым на горы і штосьці яшчэ, але ніякіх рухаў у наш бок ніхто не здзяйсняе.

У кабінку фунікулёра залазіць яшчэ некалькі чалавек, робяць выгляд, што не глядзяць на нас, балбочуць на буркуючай мове, падобнай да гукаў нейкіх дзіўных жывёл, напружана хіхікаюць. Бо сто адсоткаў, што абмяркоўваюць менавіта нас. Яны вядома абсалютна незласлівыя, але ўсё роўна вельмі няўтульнае адчуванне. Дык і халера іх бяры, хай тарашчацца, не разумею я такой неадчувальнасці… калі я апынулася ўпершыню ў горах, то не магла глядзець ні на што, акрамя вяршыні, якая нас чакала.

 

<< back

forward >>